Từ lời hứa đến tham vọng biến Gia Lai thành thung lũng lượng tử
Thung lũng Gia Lai về lượng tử là hình ảnh ẩn dụ cho chiến lược biến ICISE Gia Lai thành trung tâm khoa học lượng tử, nơi hội tụ các nhà khoa học quốc tế, cơ sở hạ tầng khoa học hiện đại và chính sách đặc thù, nhằm đưa nghiên cứu quốc tế Việt Nam bước vào những lĩnh vực công nghệ chiến lược như công nghệ lượng tử, bán dẫn, AI và an ninh mạng, với Gia Lai đi đầu trong triển khai ở cấp địa phương.
ICISE Gia Lai không còn là một điểm đến “ngoại lệ” của khoa học Việt Nam, mà đang trở thành phép thử cho cách một địa phương có thể bước vào cuộc chơi lượng tử toàn cầu. Từ một trung tâm tổ chức hội nghị khoa học, ICISE đã tổ chức gần 250 sự kiện khoa học quốc tế, thu hút hơn 20.000 nhà khoa học từ 62 quốc gia và vùng lãnh thổ, trong đó có 19 chủ nhân Giải Nobel, 10 người đoạt Huy chương Dirac và 2 nhà toán học nhận Huy chương Fields. Những con số này không chỉ là thành tích, mà là bằng chứng cho thấy Việt Nam hoàn toàn có thể trở thành điểm hẹn khoa học quốc tế nếu dám đặt tham vọng ở tầm thế giới và kiên trì xây dựng hạ tầng lẫn cộng đồng.
Ngoại giao khoa học và nguồn nhân lực: nền móng cho trung tâm lượng tử khu vực
Điểm mạnh quyết định của ICISE Gia Lai nằm ở chỗ nơi đây không chỉ tổ chức hội nghị, mà đã tạo ra một hệ sinh thái ngoại giao khoa học và đào tạo nhân lực cho khoa học cơ bản. Trung tâm được đánh giá là biểu tượng tiêu biểu của hợp tác khoa học, giáo dục Việt Nam – Pháp, thu hút các dự án quốc tế từ Viện Nghiên cứu Phát triển Pháp (IRD) và Trung tâm Hàng không Vũ trụ Pháp (CNES). Thỏa thuận hợp tác chiến lược với Liên minh Nghị viện Thế giới (IPU) và các sự kiện như hội thảo “Khoa học vì hòa bình” với đại biểu từ 18 quốc gia đã biến ICISE thành một không gian nơi khoa học gắn với đối thoại chính sách, chứ không chỉ là phòng họp và bảng đen.
Quan trọng hơn, ICISE đã đầu tư vào thế hệ nhà khoa học trẻ thông qua Viện Nghiên cứu Khoa học và Giáo dục liên ngành (IFIRSE) – mô hình viện tư nhân về khoa học cơ bản vận hành theo chuẩn quốc tế, hướng tới trở thành viện nghiên cứu trọng điểm quốc gia về vật lý. Các nhóm như Vật lý Neutrino, Vật lý Lượng tử, Vật lý Thiên văn – Vũ trụ học, Vật lý Sinh học quy tụ những nhà khoa học Việt Nam được đào tạo quốc tế, tạo nên nguồn nhân lực chất lượng cao mà Nghị quyết 57 xem là “then chốt của then chốt” cho tham vọng lượng tử. Nếu không có những con người này, mọi câu chuyện về trung tâm khoa học lượng tử sẽ chỉ dừng lại ở khẩu hiệu.
Chính phủ bước vào cuộc: gỡ cơ chế để khoa học không bị kẹt trong thủ tục
Điểm ngoặt của hành trình ICISE Gia Lai là khi Chính phủ chấp nhận một thực tế: nếu cơ chế không đổi, khoa học sẽ mắc kẹt trong chính giấy tờ của mình. Ngày 3/9, một đoàn công tác liên ngành của Chính phủ do Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Bùi Hoàng Phương dẫn đầu đã trực tiếp làm việc tại ICISE, rà soát toàn diện các cơ chế vận hành, tập trung giải quyết vướng mắc pháp lý và tài chính. Nội dung trao đổi xoay quanh những kiến nghị mà Giáo sư Trần Thanh Vân đã trình bày sau buổi làm việc với Thủ tướng, cho thấy nhà nước nghiêm túc coi đây là một “dự án thể chế” hơn là chỉ một công trình khoa học đơn lẻ.
Các cuộc thảo luận không hề mang tính hình thức: từ quản lý, sử dụng nguồn viện trợ không hoàn lại ngoài kênh ODA đến phương án xây dựng phòng thí nghiệm dùng chung hiện đại tại ICISE, rồi chính sách đặc thù hỗ trợ tài chính cho các phòng thí nghiệm và viện nghiên cứu thuộc trung tâm. Việc tháo gỡ các vướng mắc này được kỳ vọng sẽ tạo nền tảng vững chắc để ICISE tiếp tục phát huy vai trò là điểm hẹn khoa học uy tín trên bản đồ nghiên cứu quốc tế và là địa chỉ kết nối khoa học, thúc đẩy nghiên cứu, giáo dục và hợp tác quốc tế trong khoa học cơ bản. Nếu những cam kết này được triển khai nhất quán, ICISE sẽ có không gian pháp lý để vận hành như một trung tâm khoa học lượng tử khu vực, thay vì “xin – cho” từng thiết bị, từng dự án.
Gia Lai phát động Năm Lượng tử và chiến lược hạ tầng khoa học mở
Không nhiều địa phương dám gắn tên mình với lượng tử, nhưng Gia Lai đã chọn bước đi táo bạo: phát động Năm Lượng tử Gia Lai 2026 thông qua Kế hoạch số 240/KH-UBND. Đây không phải một khẩu hiệu mang tính phong trào, mà là chương trình cấp tỉnh đầu tiên về công nghệ lượng tử, cụ thể hóa tinh thần ưu tiên phát triển các công nghệ chiến lược như bán dẫn, AI, lượng tử và an ninh mạng theo các văn bản định hướng của Trung ương và Chính phủ. Lợi thế lớn nhất của Gia Lai trong cuộc đua này chính là ICISE – nơi quy tụ nhiều nhà khoa học hàng đầu thế giới, tạo nền tảng phát triển nguồn nhân lực và nghiên cứu cơ bản, thứ mà một “thung lũng lượng tử” bắt buộc phải có.
Tuy nhiên, lượng tử không thể phát triển nếu thiếu cơ sở hạ tầng khoa học đủ tầm. Vì vậy, cả tỉnh và các bộ ngành đã dành nhiều thời gian thảo luận phương án xây dựng hệ thống phòng thí nghiệm dùng chung hiện đại tại ICISE, phục vụ các nhóm nghiên cứu liên ngành trong và ngoài nước, giải bài toán thiếu hụt hạ tầng thực nghiệm tiêu chuẩn cao. Song song, Gia Lai cam kết đầu tư hạ tầng nghiên cứu mở, tiếp tục đồng hành cùng ICISE và Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam để thúc đẩy chuyển giao, ứng dụng kết quả nghiên cứu vào thực tiễn. Một khi các phòng thí nghiệm dùng chung thực sự vận hành hiệu quả, câu chuyện về trung tâm khoa học lượng tử sẽ chuyển từ “tham vọng trên giấy” sang “năng lực thực tế”.
Kiến nghị của GS. Trần Thanh Vân và câu hỏi về tầm nhìn quốc gia
Ở trung tâm của toàn bộ câu chuyện ICISE Gia Lai là tầm nhìn và sự kiên trì của Giáo sư Trần Thanh Vân. Ông không tìm kiếm ưu ái, mà yêu cầu một khung thể chế cho phép khoa học vận hành bình thường: tiếp nhận viện trợ quốc tế minh bạch nhưng linh hoạt, có chính sách đặc thù cho phòng thí nghiệm, và xây dựng IFIRSE thành viện nghiên cứu cơ bản quốc tế trọng điểm về vật lý. Đồng thời, ông kiến nghị tiếp tục mở rộng nghiên cứu khoa học cơ bản, đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao, tăng cường kết nối nhà khoa học Việt Nam với cộng đồng quốc tế, và triển khai các sáng kiến như chương trình “Đối thoại Quy Nhơn về Khí hậu và Chuyển đổi” để khoa học gắn trực tiếp với các vấn đề phát triển bền vững.
Sau buổi làm việc, đoàn công tác liên ngành đã giải đáp những nội dung thuộc thẩm quyền, đồng thời ghi nhận các kiến nghị vượt thẩm quyền để báo cáo Chính phủ xem xét, chỉ đạo trong thời gian tới. Thành công trước mắt được kỳ vọng sẽ tạo bước ngoặt, giúp Gia Lai từng bước hiện thực hóa mục tiêu trở thành trung tâm khoa học – giáo dục liên ngành của khu vực, đưa ICISE trở thành bệ phóng kết nối tri thức đỉnh cao và truyền cảm hứng cho thế hệ nghiên cứu trẻ. Nhưng câu hỏi lớn còn lại thuộc về tầm nhìn quốc gia: liệu chúng ta có đủ nhất quán để coi khoa học – đặc biệt là khoa học lượng tử – là hạ tầng chiến lược ngang hàng với giao thông và năng lượng? Nếu câu trả lời là có, thì ICISE Gia Lai đang là phép thử tích cực cho khả năng dám làm khác, dám đi trước của Việt Nam trong bản đồ khoa học thế giới.
