Chuyển đổi số giáo dục không phải phong trào, mà là cách quản trị mới
Chuyển đổi số giáo dục là quá trình tái thiết kế toàn diện hoạt động dạy học và quản lý nhà trường dựa trên dữ liệu, hồ sơ số hóa và các công cụ công nghệ như trí tuệ nhân tạo, thay đổi từ cách tuyển sinh, đánh giá, điều hành đến cách giáo viên soạn dạy và học sinh tương tác trong môi trường học tập số.
TP.HCM bước vào năm học 2026-2027 với quy mô gần 2,6 triệu học sinh tại 168 phường, xã, đặc khu. Với tốc độ tăng cơ học 50.000-60.000 học sinh mỗi năm, nếu vẫn quản lý theo kiểu giấy tờ, các trường khó tránh khỏi quá tải và sai sót. Chính trong bối cảnh đó, thành phố chọn chuyển đổi số giáo dục như một trục cải cách, coi dữ liệu sinh ra từ hoạt động chuyên môn hằng ngày là nền tảng cho quản trị. Đây không phải câu chuyện “hiện đại cho có”, mà là câu trả lời thực tế cho áp lực quy mô, chất lượng và sự công bằng trong tiếp cận dịch vụ giáo dục.
Cách làm này đặt ra chuẩn mới: trường học không chỉ phải dạy tốt, mà còn phải biết quản trị dữ liệu trường học, biết biến dữ liệu thành quyết định quản lý, thay vì thu thập số liệu cho đủ báo cáo rồi… để đó.
TP.HCM xây nền dữ liệu chung: không có dữ liệu, không có chuyển đổi số
Điểm mấu chốt trong chuyển đổi số giáo dục tại TP.HCM là dám xác định dữ liệu là “hạ tầng mềm” quan trọng không kém phòng học hay thiết bị. Thành phố kiên trì nguyên tắc một trục dữ liệu, nhập một lần dùng chung toàn ngành. Đây là quyết định mang tính quản trị, không chỉ là lựa chọn kỹ thuật.
Các hệ thống then chốt – từ tuyển sinh trực tuyến, sổ đầu bài, học bạ số, quản lý học tập, kho học liệu đến bản đồ số giáo dục và dịch vụ công trực tuyến – đều được định danh và đồng bộ, phục vụ hơn 99% cán bộ, giáo viên và người học trên địa bàn. Sổ đầu bài số hiện triển khai tại 225 trường trung học với hơn 21.000 giáo viên ký số ngay trên điện thoại sau mỗi tiết dạy. Đây là minh chứng rõ rằng công nghệ đã bước vào “chỗ đau” hằng ngày của giáo viên, không dừng ở khẩu hiệu.
Thành phố cũng tổ chức quản trị theo 3 bước: thu thập tự động từ nhật ký vận hành, đánh giá tự động theo bộ tiêu chuẩn mã hóa, rồi quản trị trên cơ sở dữ liệu với cập nhật liên tục và phân quyền rõ ràng. Nhờ vậy, tuyển sinh đầu cấp được thực hiện trực tuyến 100%, phụ huynh không còn phải nộp giấy xác nhận cư trú, hơn 104/161 thủ tục nội bộ được cắt giảm, chỉ số hài lòng người dân đạt 99,44%. "Theo Phó Chủ tịch UBND TP.HCM Nguyễn Mạnh Cường, hiệu quả của chuyển đổi số được quyết định bởi tính thống nhất của cơ sở dữ liệu dùng chung".
Trường THCS Trần Văn Ơn: khi số hóa hồ sơ học sinh trở thành đòn bẩy đổi mới
Nhìn ở cấp trường, THCS Trần Văn Ơn cho thấy chuyển đổi số giáo dục không phải chuyện “trên trời”. Trường đã số hóa 100% hồ sơ chuyên môn, gồm học bạ số, sổ đăng bộ, văn bằng, chứng chỉ và sổ theo dõi, đánh giá học sinh trên môi trường mạng. Đây là bước đi mạnh tay: thay vì giữ song song giấy – điện tử, nhà trường chấp nhận chuyển hoàn toàn sang số, buộc cả hệ thống phải thay đổi.
Khi giấy tờ được số hóa, công tác quản lý, điều hành chuyển sang dựa trên dữ liệu số (data-driven), giúp đơn giản hóa thủ tục hành chính, tối ưu nguồn lực và tăng tính minh bạch. Quan trọng hơn, chất lượng giáo dục toàn diện được nâng lên: nhà trường từng bước khắc phục cách truyền thụ kiến thức một chiều, chú trọng ghi nhớ máy móc, chuyển sang phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh. Việc nhận xét, đánh giá rèn luyện được thực hiện thường xuyên trực tiếp trên hệ thống, giúp gắn kết chặt hơn giữa nhà trường và phụ huynh.
Thạc sĩ Nguyễn Công Phúc Khánh, Phó hiệu trưởng trường, nhấn mạnh vai trò đội ngũ: giáo viên thay đổi tư duy, sử dụng hiệu quả hệ thống quản lý học tập (LMS), kho học liệu số và ứng dụng giáo dục; việc trao quyền tự chủ và trách nhiệm tạo động lực để giáo viên chủ động đổi mới, rèn kỹ năng số và dần làm chủ công nghệ, không chỉ ở mức “biết dùng” mà hướng tới sáng tạo.
AI trong dạy học và quản trị: cơ hội lớn, trách nhiệm cũng lớn
Một điểm đáng chú ý là TP.HCM không dừng ở số hóa mà tiến thêm bước ứng dụng AI trong dạy và học. Thành phố xác định việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong quản lý, dạy và học phải dựa trên dữ liệu được hình thành từ hoạt động chuyên môn hằng ngày. Ở cấp địa phương, lãnh đạo phường Tân Định ghi nhận sự tiên phong trong chuyển đổi số, ứng dụng AI và đổi mới chuyên môn tại các trường trên địa bàn.
Tuy vậy, dùng AI trong dạy học mà thiếu khung pháp lý dễ dẫn tới lạm dụng dữ liệu học sinh. Vì thế, TP.HCM đề xuất Bộ ban hành danh mục công cụ AI đã được thẩm định dành cho học sinh phổ thông, kèm nguyên tắc bảo vệ dữ liệu người học dưới 16 tuổi. Đồng thời, thành phố kiến nghị công bố danh mục hồ sơ, sổ sách được thay thế hoàn toàn bằng bản điện tử có chữ ký số, và ban hành thông tư về học bạ số với chuẩn kỹ thuật dữ liệu liên thông toàn quốc.
Đây là điểm then chốt: AI trong dạy học chỉ thực sự có ý nghĩa khi được đặt trong khung quản trị dữ liệu trường học minh bạch, an toàn và thống nhất. Nếu không, trường học rất dễ biến thành nơi thử nghiệm công nghệ rời rạc, tốn thời gian giáo viên nhưng không nâng được chất lượng học tập.
Từ mô hình TP.HCM đến bài toán nhân rộng: phải đo bằng chất lượng thực chất
Sau khi đạt những kết quả bước đầu, TP.HCM đề nghị được chia sẻ, chuyển giao mô hình cơ sở dữ liệu dùng chung cho Bộ Giáo dục để nghiên cứu, hoàn thiện và nhân rộng ở các địa phương khác. Với quy mô học sinh lớn nhất cả nước, thành phố tự nhận trách nhiệm đi trước, thử nghiệm rồi chuyển giao những mô hình có thể nhân rộng, nhằm giảm tải cho giáo viên, thuận tiện cho người dân và đảm bảo công bằng cho mọi học sinh.
Nhưng nhân rộng không thể là sao chép máy móc nền tảng kỹ thuật. Bài học từ THCS Trần Văn Ơn cho thấy công nghệ chỉ phát huy khi gắn với đổi mới quản trị, trao quyền cho giáo viên và xây dựng văn hóa cải tiến liên tục. Nếu chỉ trang bị hệ thống mà không thay đổi cách ra quyết định, cách đánh giá, và không dựa vào dữ liệu để điều hành, chuyển đổi số giáo dục dễ bị biến dạng thành phong trào thi đua phần mềm.
Kết luận cần nhấn mạnh: số hóa hồ sơ học sinh và quản trị dữ liệu trường học không phải đích đến, mà là phương tiện để nâng cao chất lượng giáo dục thực chất. Khi dữ liệu giúp cắt giảm hơn một nửa thủ tục nội bộ, gắn kết phụ huynh – nhà trường, giảm gánh nặng hồ sơ cho giáo viên và trao cho họ nhiều tự chủ hơn, lúc đó mới có thể nói chuyển đổi số đã đi đúng hướng.
