Khám sức khỏe miễn phí: Định nghĩa lại cách chúng ta chăm sóc sức khỏe
Chương trình khám sức khỏe miễn phí toàn dân là chính sách tổ chức khám sức khỏe định kỳ và khám sàng lọc bệnh tật không thu phí cho người dân, gắn với hồ sơ sức khỏe điện tử, nhằm phát hiện sớm nguy cơ, tư vấn phòng ngừa bệnh và quản lý sức khỏe cộng đồng liên tục thay vì chỉ chờ người bệnh đến bệnh viện khi đã có triệu chứng. Đây là bước chuyển quan trọng từ mô hình y tế chữa bệnh sang mô hình chủ động phòng bệnh, dựa trên dữ liệu và tiếp cận theo nhóm đối tượng, với mục tiêu mỗi người dân đều có kế hoạch khám định kỳ phù hợp.
Điểm mấu chốt là: đây không còn là “dịch vụ ưu đãi”, mà là một quyền về sức khỏe gắn với trách nhiệm nhà nước và hệ thống y tế. Sau khi Nghị quyết số 72 được ban hành, Bộ Y tế đã tham mưu Chính phủ trình Quốc hội thông qua Luật Phòng bệnh và ban hành Nghị định 165/2026/NĐ-CP, trong đó quy định cụ thể về khám sức khỏe định kỳ, khám sàng lọc miễn phí cho người dân. Đồng thời, Chỉ thị số 17/CT-TTg của Thủ tướng yêu cầu triển khai khám sức khỏe định kỳ hoặc khám sàng lọc miễn phí trên phạm vi rộng. Đây là lựa chọn chính trị rõ ràng: dịch chuyển ưu tiên từ chữa bệnh sang phòng ngừa bệnh ngay từ cộng đồng.
Nghị quyết 72 và Chỉ thị 17: Từ văn bản đến hàng chục triệu người được khám
Trong nhiều năm, hệ thống y tế quen xoay quanh bệnh viện, quanh những ca bệnh nặng hơn là sức khỏe thường ngày của người dân. Nghị quyết số 72 đã đảo chiều cách tiếp cận: lấy phòng ngừa bệnh làm trung tâm, trong đó khám sức khỏe miễn phí là công cụ cụ thể hóa mục tiêu bảo vệ và nâng cao sức khỏe nhân dân. Theo Bộ Y tế, sau một năm triển khai Nghị quyết này, chủ trương khám sức khỏe định kỳ hoặc khám sàng lọc miễn phí đã được các địa phương tích cực tổ chức với nhiều hình thức linh hoạt.
Con số biết nói: tính đến ngày 15/8/2026, khoảng 40.173.574 người, tương đương gần 40% dân số, đã được khám sức khỏe định kỳ hoặc khám sàng lọc miễn phí. Đây là bằng chứng cho thấy khi Nhà nước chi trả, rào cản tài chính giảm hẳn và người dân sẵn sàng tham gia. Một câu trích dẫn có giá trị: “Tính đến ngày 15/8/2026, gần 40% dân số đã được khám sức khỏe định kỳ hoặc sàng lọc miễn phí”. Song song đó, Chỉ thị 17 nhấn mạnh yêu cầu triển khai thực chất, đúng đối tượng, không hình thức, không chạy theo thành tích – lời nhắc thẳng vào một căn bệnh cũ của bộ máy hành chính: làm cho đủ chỉ tiêu trên giấy.
Tổ chức theo nhóm đối tượng: Khi phòng bệnh trở thành “hạ tầng xã hội mới”
Nếu chỉ phát thông báo “mời toàn dân đi khám” thì chương trình khám sức khỏe miễn phí sẽ nhanh chóng rơi vào hỗn loạn và quá tải. Vì vậy, cách tổ chức theo nhóm đối tượng chính là “hạ tầng xã hội” để phòng ngừa bệnh đi vào cuộc sống. Trẻ em, học sinh gắn với hệ thống y tế trường học; người lao động do người sử dụng lao động tổ chức và chi trả theo quy định về an toàn, vệ sinh lao động; lực lượng thuộc Bộ Quốc phòng, Bộ Công an được khám theo quy định riêng và nguồn ngân sách được phân cấp.
Quan trọng hơn, người cao tuổi, người khuyết tật, hộ nghèo, cận nghèo, người có công, người mắc bệnh mạn tính và các nhóm yếu thế khác do UBND cấp tỉnh tổ chức, bảo đảm kinh phí từ ngân sách nhà nước và các nguồn theo quy định. Phần dân số còn lại được triển khai theo lộ trình dựa trên khả năng cân đối ngân sách địa phương. Cách làm này cho thấy một ưu tiên chính trị rõ ràng: nguồn lực có hạn thì phải dành trước cho những người dễ tổn thương nhất. Nhưng nó cũng đòi hỏi địa phương phải chủ động, thay vì “ngồi chờ” trung ương phân việc.
Quản lý sức khỏe cộng đồng trên nền tảng số: Từ từng lần khám đến quản lý vòng đời
Khám sức khỏe miễn phí sẽ chỉ là một sự kiện hàng năm nếu không gắn với quản lý sức khỏe cộng đồng trên nền tảng số. Kết quả khám được cập nhật vào Sổ sức khỏe điện tử; khi kết hợp với dữ liệu từ khám sàng lọc bệnh tật, khám bệnh nghề nghiệp, khám bệnh bảo hiểm y tế và quản lý bệnh mạn tính, ngành y tế có thêm dữ liệu để nhận diện nguy cơ sức khỏe và theo dõi diễn biến bệnh tật. Đây là nền tảng để chuyển từ quản lý từng lần khám sang quản lý sức khỏe liên tục, tổng thể và toàn diện.
Theo số liệu của Trung tâm Dữ liệu Dân cư, tính đến ngày 10/8/2026, cả nước đã tạo lập được 41,2 triệu Sổ sức khỏe điện tử trên VNeID, tương đương khoảng 41% dân số. Chỉ thị 17 yêu cầu gắn tổ chức khám với quản lý sức khỏe liên tục theo vòng đời, đẩy nhanh cập nhật Sổ sức khỏe điện tử và đồng bộ dữ liệu, bảo đảm dữ liệu “đúng, đủ, sạch, sống” để phục vụ chuyên môn và quản lý. Với người dân, một hồ sơ sức khỏe điện tử đầy đủ giúp giảm tình trạng thông tin phân tán và tạo công cụ để chủ động phòng ngừa bệnh, kiểm tra định kỳ và điều trị kịp thời khi phát hiện bất thường.
Thách thức trong triển khai: Làm thật hay chỉ hoàn thành chỉ tiêu?
Không thể phủ nhận những con số ấn tượng, nhưng chương trình khám sức khỏe miễn phí vẫn đứng trước nguy cơ “làm cho xong”. Tiến độ triển khai giữa các địa phương chưa đồng đều; việc rà soát, xác định đối tượng và lồng ghép giữa khám sức khỏe định kỳ, sàng lọc bệnh tật, kiểm tra sức khỏe học sinh, khám bệnh nghề nghiệp, khám sức khỏe người lao động và các hình thức khám khác vẫn còn nơi chưa thống nhất. Kết quả là nguy cơ trùng lặp, lãng phí và thanh toán trùng khi không sử dụng, kế thừa các kết quả cận lâm sàng đã có.
Chỉ thị 17 nói thẳng: phải bảo đảm thực chất, đúng đối tượng, không hình thức, không chạy theo thành tích và chống lãng phí. UBND tỉnh, thành phố chịu trách nhiệm toàn diện về kết quả, phải rà soát, cập nhật kế hoạch đến hết năm 2026 theo từng nhóm đối tượng, xác định chính xác số người đã khám, chưa khám, năng lực từng cơ sở y tế và tiến độ theo tháng. Nhưng trách nhiệm trên giấy chỉ trở thành hành động khi địa phương dám ưu tiên ngân sách cho phòng bệnh, chủ động phối hợp các chương trình khám và báo cáo trung thực, thay vì “làm đẹp số liệu”. Nếu bỏ lỡ cơ hội này, hệ thống y tế sẽ tiếp tục bị cuốn vào vòng xoáy chữa bệnh muộn, chi phí cao và quá tải bệnh viện.
