MBIR là gì và vì sao Việt Nam chọn tham gia lúc này?
Lò phản ứng nghiên cứu nhanh đa năng MBIR là một lò phản ứng hạt nhân nghiên cứu sử dụng neutron nhanh và chất tải nhiệt natri, được Nga phát triển để phục vụ các thí nghiệm về vật liệu, nhiên liệu và công nghệ điện hạt nhân trong khuôn khổ một dự án nghiên cứu quốc tế tập trung vào vật lý hạt nhân và năng lượng.
Trong khuôn khổ Diễn đàn Khoa học và Công nghệ Việt Nam – Liên bang Nga ngày 9/9 tại Nga, hai bên đã trao và công bố nhiều văn kiện hợp tác trong nghiên cứu khoa học, công nghệ nhà máy hạt nhân, an toàn thông tin và đào tạo nhân lực. Đáng chú ý nhất là việc Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam trao thỏa thuận tham gia Dự án Trung tâm nghiên cứu quốc tế trên lò phản ứng nghiên cứu nhanh đa năng MBIR với Tập đoàn Năng lượng Nguyên tử Quốc gia Nga (Rosatom). Đây không phải là bước đi mang tính tượng trưng; đó là lựa chọn có tính toán để đặt các nhà khoa học Việt Nam vào trung tâm một dự án nghiên cứu quốc tế quy mô lớn, nơi lò phản ứng hạt nhân Nga đóng vai trò hạ tầng cốt lõi.
Quyết định này diễn ra song song với chuyến thăm cấp nhà nước tới Nga của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm từ ngày 7–9/9 và Tuyên bố chung về củng cố hơn nữa quan hệ Đối tác chiến lược toàn diện Việt Nam – Nga trong giai đoạn mới. Khung chính trị được nâng cấp mở đường cho hợp tác khoa học sâu hơn, và MBIR là một trong những biểu tượng rõ nhất cho việc hai nước muốn đưa hợp tác khoa học hạt nhân ra khỏi phạm vi tuyên bố, bước vào các dự án cụ thể, dài hạn.
MBIR: hạ tầng vật lý hạt nhân chiến lược trong cảnh cạnh tranh toàn cầu
MBIR không chỉ là một lò phản ứng nghiên cứu nhanh đa năng; nó là phần của cuộc cạnh tranh âm thầm về hạ tầng vật lý hạt nhân giữa các trung tâm khoa học lớn trên thế giới. Lò có công suất nhiệt khoảng 150 MW, sử dụng neutron nhanh với chất tải nhiệt natri, được xây dựng tại thành phố Dimitrovgrad trên cơ sở Viện nghiên cứu hạt nhân Quốc gia Nga. Mục tiêu của Nga là tạo ra một “phòng thí nghiệm sống” cho nghiên cứu vật liệu, nhiên liệu và công nghệ điện hạt nhân, nơi các đối tác quốc tế cùng tham gia.
Nga không phải là cái tên xa lạ trong các dự án nghiên cứu hạt nhân lớn. Ở châu Âu, Nga vẫn là thành viên then chốt của ITER – thiết bị nhiệt hạch thử nghiệm lớn nhất thế giới, khởi động từ năm 2007 với sự tham gia của 33 quốc gia, trong đó có Nga, Trung Quốc, Mỹ và các thành viên EU. Dù quan hệ EU – Nga rơi xuống mức thấp do xung đột Ukraine, Nga vẫn giữ 9,1% đóng góp, cung cấp các thiết bị cực kỳ phức tạp và nhân lực chuyên môn. Một tài liệu của Hội đồng EU khẳng định khối sẽ tiếp tục hợp tác với Tổ chức ITER cùng các đối tác trong những hoạt động liên quan dự án. Đây là câu trả lời rõ ràng cho câu hỏi: vì sao nhiều nước, dù có bất đồng chính trị, vẫn chọn giữ Nga trong các dự án hạt nhân mũi nhọn.
Trong bối cảnh đó, việc Việt Nam gia nhập dự án nghiên cứu quốc tế MBIR có ý nghĩa chiến lược: thay vì đứng ngoài nhìn các cường quốc thiết lập luật chơi trong vật lý hạt nhân, Việt Nam chọn bước vào cuộc chơi, dùng chính lò phản ứng hạt nhân Nga làm nền tảng để xây dựng năng lực khoa học lâu dài.
Ý nghĩa khoa học: MBIR và không gian mới cho nhà khoa học Việt Nam
MBIR được thiết kế để phục vụ các nghiên cứu về vật liệu, nhiên liệu và công nghệ điện hạt nhân. Về bản chất, đây là một “máy gia tốc cơ hội” cho các nhóm nghiên cứu Việt Nam trong vật lý hạt nhân và khoa học vật liệu: những thí nghiệm mà trong nước hiện chưa có hạ tầng đủ mạnh có thể được thực hiện trên lò phản ứng nghiên cứu nhanh đa năng này. Lợi thế của một lò nghiên cứu nhanh nằm ở phổ neutron và điều kiện chiếu xạ khắc nghiệt, giúp đánh giá độ bền, tuổi thọ của vật liệu và hành vi của nhiên liệu trong môi trường tương đương các lò điện công suất lớn.
Theo các văn kiện được trao tại Diễn đàn Khoa học và Công nghệ Việt Nam – Liên bang Nga, hai bên còn triển khai đào tạo nhân lực và công nghệ nhà máy hạt nhân. Kết hợp với việc Nga dự kiến xây dựng Trung tâm Khoa học và Công nghệ Hạt nhân tại Việt Nam, MBIR không chỉ là nơi gửi mẫu thử nghiệm mà còn là trường học thực tế cho thế hệ chuyên gia mới. Chuỗi hợp tác này – từ đào tạo, thẩm định địa điểm nhà máy điện hạt nhân, đến tham gia lò nghiên cứu – tạo nên một “hệ sinh thái” học thuật mà nếu chậm chân, Việt Nam sẽ phải đi sau các nước khác nhiều năm.
Nhìn rộng hơn, đây là cách để Việt Nam gắn nghiên cứu với chiến lược năng lượng dài hạn. Dự án Nhà máy điện hạt nhân Ninh Thuận 1 do Nga thiết kế được nhắc lại trong cuộc hội đàm giữa Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm và Tổng thống Nga Vladimir Putin. Phát triển tri thức qua MBIR, đồng thời chuẩn bị hạ tầng, nhân lực trong nước, giúp Việt Nam không bị lệ thuộc hoàn toàn vào “chìa khóa trao tay” nếu một dự án nhà máy điện hạt nhân thương mại được tái khởi động trong tương lai.
Việt Nam trong mạng lưới hợp tác khoa học quốc tế về hạt nhân
Tham gia MBIR đặt Việt Nam vào cùng không gian hợp tác với các đối tác vốn đã quen tên trong những dự án nghiên cứu quốc tế như ITER. Dự án ITER cho thấy một thực tế: châu Âu gánh 45,6% chi phí xây dựng và coi đây là “dự án chiến lược” để đạt mục tiêu giảm phát thải và tăng tự chủ năng lượng, trong khi Nga giữ vai trò kỹ thuật quan trọng với các thiết bị phức tạp và nhân lực chuyên sâu. Cùng lúc, Brussels đang chuẩn bị công bố chiến lược riêng về nhiệt hạch và dành nguồn lực đáng kể để phát triển công nghệ, nguồn nhân lực hạt nhân.
Đặt vào bức tranh đó, hợp tác khoa học Việt Nam với Nga trong MBIR là cách Việt Nam tránh bị đứng ngoài làn sóng tái đánh giá vai trò năng lượng hạt nhân trên thế giới. Hai nước không chỉ nói đến lò phản ứng nghiên cứu nhanh đa năng, mà còn thống nhất đẩy nhanh triển khai các hướng hợp tác có triển vọng trong lĩnh vực nhiên liệu – năng lượng, bao gồm cung cấp dầu mỏ, khí tự nhiên hóa lỏng và xây dựng hạ tầng tiếp nhận, chế biến, dự trữ tại Việt Nam. Với cấu trúc hợp tác như vậy, Việt Nam vừa tăng độ đa dạng nguồn năng lượng, vừa nâng vị thế trong các chuỗi nghiên cứu và công nghệ liên quan.
Tuy nhiên, bài học từ châu Âu cho thấy một nguy cơ khác: lo ngại phụ thuộc công nghệ vào một đối tác duy nhất. Nhiều nghị sĩ EU đã yêu cầu Ủy ban châu Âu xem xét kế hoạch giảm dần phụ thuộc vào Nga trong ITER. Việt Nam, khi tham gia sâu hơn vào lò phản ứng hạt nhân Nga, cần tỉnh táo rút kinh nghiệm: hợp tác sâu không đồng nghĩa với phụ thuộc, mà phải đi kèm chiến lược đa dạng hóa đối tác, chuẩn hóa an toàn và tăng cường năng lực tự chủ trong nghiên cứu.
Kết luận: Cơ hội không lặp lại cho khoa học hạt nhân Việt Nam
MBIR là một cơ hội lớn – và không phải loại cơ hội xuất hiện nhiều lần – cho vật lý hạt nhân Việt Nam. Thông qua Dự án Trung tâm nghiên cứu quốc tế trên lò phản ứng nghiên cứu nhanh đa năng, Việt Nam đặt được một “chân” vào hạ tầng nghiên cứu hiện đại của Nga, trong bối cảnh nước này vẫn là đối tác không thể thiếu ở các dự án như ITER. Câu hỏi không còn là “có nên tham gia hay không”, mà là “sẽ tận dụng thế nào để chuyển thành năng lực khoa học thực chất trong nước”.
Câu trả lời nằm ở ba điểm: một là gắn chặt các chương trình đào tạo với hoạt động trên MBIR; hai là dùng kết quả nghiên cứu để chuẩn bị cho các dự án nhà máy điện hạt nhân trong tương lai; ba là chủ động mở rộng hợp tác sang các đối tác khác để tránh phụ thuộc. Nếu làm được, Việt Nam không chỉ “đi nhờ” lò phản ứng hạt nhân Nga, mà còn từng bước xây dựng vị trí xứng đáng trong mạng lưới dự án nghiên cứu quốc tế về năng lượng hạt nhân.
