Một thỏa thuận chiến lược vượt ra ngoài khuôn khổ hai tổ chức
Thỏa thuận hợp tác chiến lược giữa Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam (VINATOM) và Trung tâm quốc tế Khoa học và Giáo dục liên ngành (ICISE) là khuôn khổ hợp tác dài hạn nhằm thúc đẩy hợp tác nghiên cứu vật lý hạt nhân, phát triển khoa học liên ngành, đào tạo khoa học quốc tế và kết nối mạng lưới khoa học giữa Việt Nam với cộng đồng học thuật toàn cầu. Việc VINATOM và ICISE ký kết thỏa thuận hợp tác chiến lược vào chiều 25/8 tại Hà Nội không nên được xem như một nghi thức ngoại giao, mà là bước đi mang tính định vị lại cách Việt Nam muốn bước vào cuộc chơi khoa học lớn. Sự kiện này đánh dấu bước ngoặt trong mối quan hệ giữa một đơn vị đầu ngành về công nghệ hạt nhân và một trung tâm kết nối khoa học quốc tế uy tín, hướng tới nâng cao năng lực nghiên cứu và đưa cộng đồng khoa học trong nước tiệm cận sâu hơn với nền khoa học toàn cầu.
Hợp tác nghiên cứu vật lý hạt nhân trong không gian khoa học liên ngành
Cốt lõi của VINATOM ICISE thỏa thuận là xây dựng một nền tảng hợp tác nghiên cứu vật lý hạt nhân gắn chặt với khoa học liên ngành. Theo Thỏa thuận, các lĩnh vực hợp tác trọng tâm gồm vật lý hạt nhân, vật lý năng lượng cao, vật lý lượng tử và quang tử, vật lý y khoa, khoa học vật liệu và vật liệu tiên tiến, kỹ thuật đo lường bức xạ và thiết bị bức xạ, hạt nhân; cùng với mô phỏng, khoa học tính toán, khoa học dữ liệu, trí tuệ nhân tạo, sinh thái và môi trường biển. Nói cách khác, VINATOM mang đến chiều sâu chuyên môn về khoa học và công nghệ hạt nhân, còn ICISE cung cấp không gian học thuật liên ngành và môi trường nghiên cứu hiện đại. Sự kết hợp này hứa hẹn đẩy nhanh tiến độ các đề tài từ vật lý hạt nhân cơ bản đến y học hạt nhân và ứng dụng bức xạ trong công nghiệp, nông nghiệp, đúng với yêu cầu vừa nghiên cứu cơ bản, vừa gắn với nhu cầu phát triển.
Đào tạo khoa học quốc tế và cơ hội cho thế hệ trẻ
Điểm đáng chú ý nhất của thỏa thuận là cách hai bên biến đào tạo khoa học quốc tế thành một trụ cột, chứ không phải phần phụ cho nghiên cứu. Hai bên sẽ phối hợp tổ chức các hội nghị, hội thảo, diễn đàn học thuật, trường học khoa học và các khóa đào tạo chuyên môn; đồng thời xây dựng chương trình, đề tài, dự án nghiên cứu chung, thúc đẩy công bố khoa học và kết nối mạng lưới nghiên cứu, chuyên gia trong nước và quốc tế. Một nội dung then chốt là tăng cường hỗ trợ sinh viên, học viên cao học, nghiên cứu sinh và nhà khoa học trẻ thông qua đào tạo, hướng dẫn nghiên cứu, trao đổi học thuật và phát triển nghề nghiệp. Với mạng lưới đối tác quốc tế sâu rộng của ICISE, các nhà nghiên cứu VINATOM sẽ có cơ hội gặp gỡ trực tiếp các giáo sư hàng đầu, trong đó có nhiều nhà khoa học đoạt giải Nobel tham gia các sự kiện tại Quy Nhơn trong nhiều năm qua.
Kết nối mạng lưới khoa học: từ Quy Nhơn ra thế giới
Thỏa thuận này chỉ có ý nghĩa khi thực sự mở rộng kết nối mạng lưới khoa học, và đó là thế mạnh hiếm nơi nào ở Việt Nam có được như ICISE. Được khánh thành tại Quy Nhơn năm 2013, Trung tâm đã tổ chức gần 200 sự kiện khoa học quốc tế và hơn 45 trường học khoa học chuyên đề, thu hút khoảng 12.000 nhà khoa học đến từ hơn 40 quốc gia và vùng lãnh thổ, trong đó có nhiều nhà khoa học đoạt giải Nobel. Theo một phát biểu đáng chú ý, "trong khuôn khổ hợp tác với VINATOM, mạng lưới quốc tế được xây dựng qua nhiều thập kỷ sẽ được dùng để kết nối các chuyên gia có uy tín, tạo cơ hội để các nhà nghiên cứu Việt Nam tiếp cận hướng nghiên cứu mới và tham gia sâu hơn vào cộng đồng khoa học quốc tế". Điều này biến Quy Nhơn thành điểm trung chuyển tri thức, nơi các nhóm nghiên cứu trong nước được kết nối với các trung tâm lớn trên thế giới.
Vì sao ký kết lúc này và Việt Nam được lợi gì?
Thời điểm VINATOM và ICISE ký thỏa thuận không phải tình cờ. Sự hợp tác này diễn ra trong bối cảnh Việt Nam đang đẩy mạnh phát triển khoa học, công nghệ và ứng dụng năng lượng nguyên tử vì mục đích hòa bình; đồng thời VINATOM triển khai đề án xây dựng mô hình hoạt động mới, chuẩn bị năng lực tổ chức, nhân lực và hạ tầng nghiên cứu để thực hiện các nhiệm vụ chiến lược sắp tới. Nội dung thỏa thuận còn bao gồm phối hợp truyền thông, phổ biến tri thức khoa học – công nghệ, nâng cao nhận thức cộng đồng về ứng dụng năng lượng nguyên tử vì mục đích hòa bình, hỗ trợ giáo dục STEM và khơi dậy niềm yêu thích khoa học trong giới trẻ. Nói cách khác, đây là cam kết xây dựng một hệ sinh thái khoa học mở, trong đó vật lý hạt nhân được gắn với phát triển bền vững và an toàn, chứ không chỉ nằm trên các báo cáo chuyên môn.
Năm năm để chứng minh Việt Nam có thể chơi ở sân lớn
Thỏa thuận hợp tác giữa VINATOM và ICISE có hiệu lực 5 năm kể từ ngày ký; các hoạt động cụ thể sẽ được hai bên thống nhất và triển khai phù hợp với nhu cầu, điều kiện thực tế và chức năng của mỗi bên. Giáo sư Trần Thanh Vân bày tỏ mong muốn Thỏa thuận sớm được cụ thể hóa bằng các chương trình thiết thực, đặc biệt là các hội nghị và trường học khoa học quốc tế, hoạt động nghiên cứu chung và chương trình hỗ trợ nhà khoa học trẻ. Thành công hay không sẽ được đo bằng số chương trình đào tạo khoa học quốc tế chất lượng, số công bố chung, số nhóm nghiên cứu liên ngành mới và mức độ tham gia của các nhà khoa học Việt Nam trong mạng lưới toàn cầu. Nếu được triển khai nghiêm túc, đây có thể là minh chứng rõ ràng rằng Việt Nam không chỉ muốn theo kịp mà sẵn sàng đóng vai trò chủ động trong các cuộc thảo luận về khoa học hạt nhân và công nghệ cao trên thế giới.
