Đào tạo nhân lực hạt nhân: hạ tầng mềm quyết định thành công lò phản ứng Đồng Nai
Đào tạo nhân lực hạt nhân là quá trình xây dựng và phát triển đội ngũ chuyên gia năng lượng hạt nhân có khả năng nghiên cứu, thiết kế, vận hành, quản lý và ứng dụng công nghệ nguyên tử Việt Nam vào các lĩnh vực y tế, công nghiệp, nông nghiệp, môi trường và năng lượng một cách an toàn, hiệu quả và phù hợp với nhu cầu trong nước. Điểm mấu chốt của dự án lò phản ứng Đồng Nai không chỉ nằm ở công suất gấp 30 lần lò Đà Lạt, mà ở việc Việt Nam có dám đầu tư bài bản cho một lực lượng chuyên gia mới hay không. Nếu coi lò phản ứng là hạ tầng cứng thì đào tạo nhân lực hạt nhân chính là hạ tầng mềm quyết định việc chúng ta làm chủ hay chỉ “thuê công nghệ” trên chính lãnh thổ mình.
Từ áp lực ung thư đến nhu cầu cấp bách về chuyên gia năng lượng hạt nhân
Mỗi năm Việt Nam ghi nhận khoảng 180.000 ca ung thư mới, trong khi lò Đà Lạt công suất 0,5MW phải gánh tới 80% dược chất phóng xạ cung cấp cho bệnh viện trên toàn quốc. Trong bối cảnh đó, lò phản ứng Đồng Nai được kỳ vọng tạo bước chuyển về năng lực sản xuất đồng vị và dược chất phục vụ chẩn đoán, điều trị ung thư, vươn tới vai trò trung tâm cung cấp dược chất phóng xạ cho cả khu vực. Theo TS Trần Chí Thành, "lò phản ứng mới tại Đồng Nai dự kiến có công suất gấp khoảng 30 lần lò Đà Lạt". Con số này cho thấy nếu không chuẩn bị sẵn đội ngũ chuyên gia năng lượng hạt nhân, chúng ta sẽ nhanh chóng bị “nghẽn cổ chai” nhân lực: thiết bị hiện đại nhưng thiếu người đủ năng lực để vận hành, tối ưu và phát triển thêm ứng dụng.
Chiến lược đào tạo: làm chủ công nghệ nguyên tử Việt Nam ngay trên sân nhà
Điểm được TS Trần Chí Thành nhấn mạnh là phải xây dựng năng lực tự đào tạo nhân lực hạt nhân trong nước, thay vì phụ thuộc vào việc gửi người đi Nga hay Nhật như trước. Việt Nam từng cử gần 1.000 cán bộ, sinh viên ra nước ngoài, nhưng chỉ khoảng 20% quay lại làm việc trong ngành, một tỷ lệ cho thấy mô hình "xuất khẩu đào tạo" không đảm bảo duy trì đội ngũ lâu dài. Đề xuất mở thêm 1–2 khoa Công nghệ hạt nhân tại các đại học kỹ thuật lớn ở Hà Nội và TP.HCM, với chương trình đạt chuẩn quốc tế, không phải là khởi đầu từ số không mà là bước nâng cấp hệ sinh thái đào tạo hiện có. Mục tiêu rõ ràng: hình thành đội ngũ có khả năng nghiên cứu, thiết kế, làm chủ, cải tiến và phát triển công nghệ hạt nhân phù hợp nhu cầu Việt Nam, thay vì chỉ vận hành theo tài liệu nước ngoài.
Đào tạo nhân lực hạt nhân như một hệ sinh thái bốn trụ cột
Chiến lược phát triển ứng dụng năng lượng nguyên tử đặt mục tiêu xây dựng đội ngũ khoảng 2.000 người vào năm 2030, tăng lên 2.500 người vào năm 2035. Con số này không chỉ dành cho lò phản ứng Đồng Nai mà phân bổ cho bốn nhóm: quản lý nhà nước, nghiên cứu – phát triển, hỗ trợ kỹ thuật và nhân lực vận hành các cơ sở hạt nhân. Nói cách khác, đào tạo nhân lực hạt nhân phải được thiết kế như một hệ sinh thái hoàn chỉnh: có người xây chính sách, người làm khoa học, người bảo đảm an toàn và người vận hành thiết bị. Đề án đào tạo, bồi dưỡng nguồn nhân lực hướng tới mục tiêu 100% nhân lực quản lý nhà nước, hỗ trợ kỹ thuật và nhân viên bức xạ được đào tạo chuyên môn, bảo đảm an toàn, an ninh hạt nhân. Đây không chỉ là yêu cầu kỹ thuật; đó là "giấy phép xã hội" để công nghệ hạt nhân được người dân chấp nhận.
Kết nối quốc tế nhưng không lệ thuộc: con đường dài cho lò phản ứng Đồng Nai
Trong lĩnh vực công nghệ hạt nhân, Việt Nam là người đến sau, nên việc gửi nhân sự sang các viện nghiên cứu hàng đầu thế giới vẫn là con đường ngắn nhất để bổ sung kinh nghiệm và phát triển chuyên gia đầu ngành. Nhưng như TS Trần Chí Thành nhận định, mọi nội dung có thể đào tạo trong nước phải ưu tiên triển khai tại Việt Nam. Đó là cách để vừa tận dụng tri thức quốc tế, vừa xây dựng bản sắc công nghệ nguyên tử Việt Nam phù hợp điều kiện thực tế. Nhu cầu nhân lực không chỉ xuất phát từ các dự án lò phản ứng mà còn gắn với việc mở rộng ứng dụng hạt nhân trong y tế, công nghiệp, nông nghiệp, môi trường và năng lượng. Nếu coi lò phản ứng Đồng Nai là "đầu tàu" thì hệ thống đào tạo nhân lực hạt nhân – từ đại học, viện nghiên cứu đến cơ sở ứng dụng – chính là đường ray. Không có đường ray, đầu tàu mạnh đến đâu cũng chỉ nằm yên trong nhà máy.
