Từ vết loét nhỏ tới suy đa tạng: cái giá của việc chậm trễ
Bệnh lý hiếm ở tuổi teen là những tình trạng y khoa ít gặp nhưng có thể diễn biến cực nhanh, khiến trẻ chuyển từ triệu chứng rất thường gặp như sốt, đau họng hoặc đau lưng sang sốc nhiễm khuẩn, suy đa tạng hoặc phải phẫu thuật chỉ trong vài ngày nếu cha mẹ không nhận diện kịp và đưa đến bệnh viện sớm. Ở một bé gái 14 tuổi tại Điện Biên, bệnh khởi phát khoảng một tuần trước nhập viện với sốt và đau họng, gia đình cho điều trị ở cơ sở gần nhà nhưng không cải thiện, sau đó trẻ tụt huyết áp, rơi vào sốc và được chẩn đoán nhiễm trùng huyết kèm viêm phổi, suy thận cấp, tổn thương gan và sốc nhiễm khuẩn. Đây không phải câu chuyện hi hữu mà là lời cảnh báo: sốc nhiễm khuẩn trẻ em có thể bắt đầu bằng một vết loét nhỏ do côn trùng, nằm ở vị trí kín dưới ngực nên cả gia đình không ai để ý, cho tới khi con phải thở máy, lọc máu để giành giật sự sống.
Sốc nhiễm khuẩn trẻ em: khi cơn sốt “thông thường” trở nên nguy hiểm
Điểm đáng sợ của sốc nhiễm khuẩn trẻ em là ở giai đoạn đầu, bệnh thường bắt chước cảm cúm hoặc viêm họng: sốt cao, đau đầu, mệt mỏi, đau nhức cơ thể, đôi khi phát ban. Trong ca bé gái 14 tuổi, chỉ đến khi các bác sĩ hồi sức tích cực phát hiện một tổn thương da nghi do mò đốt dưới ngực, họ mới lần ra nguyên nhân và xét nghiệm xác định nhiễm Rickettsia phù hợp với chẩn đoán sốt mò. Nếu không được điều trị kháng sinh đặc hiệu kịp thời, sốt mò có thể gây viêm phổi, suy hô hấp, tổn thương gan, suy thận, rối loạn đông máu, tổn thương thần kinh trung ương, viêm cơ tim, sốc và tiến triển thành suy đa tạng đe dọa tính mạng. Theo các bác sĩ, người sốt cao kéo dài chưa rõ nguyên nhân, nhất là có tiền sử đi rừng, làm nương rẫy, làm vườn hoặc sinh sống nơi nhiều cây cối, cần kể rõ yếu tố dịch tễ, đồng thời khám toàn thân kỹ để không bỏ sót vết loét nhỏ nhưng quyết định tính mạng.
Thoát vị đĩa đệm tuổi teen: không còn là bệnh của người lớn
Ở thái cực khác của những khẩn cấp y tế, một bé gái 13 tuổi tại Tây Ninh phải phẫu thuật thoát vị đĩa đệm cột sống thắt lưng từ L3 đến S1, chèn ép ba rễ thần kinh L4, L5, S1 bên trái. Em nặng 103 kg, kèm đái tháo đường type 2, thiếu máu thiếu sắt, rối loạn đông máu và rối loạn chuyển hóa lipid – bức tranh điển hình cho thấy béo phì và lối sống thiếu vận động đang kéo bệnh cơ xương khớp xuống độ tuổi thanh thiếu niên. Trong một năm, con thường xuyên đau thắt lưng lan xuống chân trái, gia đình chỉ điều trị bằng thuốc, đến khi tê yếu chân, đi lại khó khăn, sinh hoạt bị ảnh hưởng mới đưa đi chuyên khoa. Thoát vị đĩa đệm tuổi teen vốn hiếm nhưng các bác sĩ ghi nhận số ca đang có xu hướng tăng. Đau lưng kéo dài, lan xuống chân, kèm tê bì, yếu chi không phải “đau do lớn nhanh” mà là dấu hiệu khẩn cấp y tế, nếu bỏ qua, trẻ có thể đối mặt phẫu thuật sớm và nguy cơ tổn thương thần kinh lâu dài.
Những dấu hiệu cha mẹ buộc phải coi là khẩn cấp
Điểm chung trong hai ca bệnh là cha mẹ đều có xu hướng trấn an bản thân: sốt thì nghĩ cảm cúm, đau lưng thì nghĩ ngồi học nhiều. Nhưng y học cho thấy một kịch bản khác: từ những triệu chứng ban đầu tưởng như thông thường, bệnh có thể nhanh chóng chuyển sang sốc nhiễm khuẩn và suy đa cơ quan, hoặc thoát vị đĩa đệm chèn ép rễ thần kinh phải mổ. Cha mẹ cần xem những dấu hiệu sau là ranh giới phải đến bệnh viện, không chờ đợi thêm: sốt cao kéo dài, mệt nhiều, phát ban, khó thở, đau đầu dữ dội, rối loạn ý thức, tiểu ít, chảy máu hoặc tình trạng toàn thân xấu đi; đau lưng kéo dài hơn vài tuần, lan xuống chân, kèm tê bì, yếu chân hoặc khó đi lại. Bất cứ thay đổi nào khiến trẻ không thể sinh hoạt bình thường – không tự đi học, không ngủ được vì đau – đều là dấu hiệu khẩn cấp y tế, cần được bác sĩ chuyên khoa đánh giá.
Phòng ngừa bệnh thanh thiếu niên: thay đổi từ những thói quen nhỏ
Điều tích cực là nhiều biến cố như trên có thể phòng tránh nếu gia đình chủ động. Với những bệnh nhiễm trùng dẫn tới sốc nhiễm khuẩn, cha mẹ nên tập cho trẻ thói quen mặc quần áo dài khi đi rừng, làm nương rẫy, ngồi trên bãi cỏ, đồng thời sau khi về nhà phải tắm rửa, kiểm tra cả những vùng da kín như nách, bẹn, dưới ngực, thắt lưng để phát hiện vết loét bất thường và đưa trẻ đi khám sớm. Với thoát vị đĩa đệm tuổi teen, bác sĩ khuyến cáo phụ huynh duy trì cân nặng phù hợp cho trẻ, xây dựng chế độ dinh dưỡng hợp lý, khuyến khích vận động, hạn chế ngồi lâu và hướng dẫn con giữ đúng tư thế khi học, dùng thiết bị điện tử, mang cặp sách. "Phát hiện sớm giúp tăng hiệu quả điều trị bảo tồn, hạn chế tổn thương thần kinh kéo dài và tránh can thiệp khi bệnh tiến triển nặng". Trong kỷ nguyên mà bệnh nặng không còn chờ đến tuổi trung niên, phòng ngừa bệnh thanh thiếu niên phải bắt đầu từ ngày hôm nay, trong từng hành vi thường ngày của cả gia đình.
