Từ đặc sản đến kinh tế di sản: xu hướng mới của du lịch Việt Nam
Du lịch trải nghiệm gắn với làng nghề du lịch, sản phẩm OCOP trải nghiệm và du lịch văn hóa cộng đồng là mô hình kết hợp giữa tham quan, mua sắm, tìm hiểu văn hóa bản địa và tham gia trực tiếp vào hoạt động sản xuất, qua đó biến mỗi đặc sản và di sản thành sản phẩm du lịch có giá trị kinh tế, mang lại thu nhập cho người dân địa phương và tạo bản sắc riêng cho du lịch di sản Việt Nam. Mấu chốt không còn là “đi cho biết” mà là “đi để sống trong câu chuyện của vùng đất”. Khi các tỉnh chủ động coi di sản thiên nhiên, di sản văn hóa, nông sản chủ lực và làng nghề như một dạng tài sản kinh tế, họ đang dịch chuyển từ tư duy khai thác tài nguyên thô sang xây dựng kinh tế di sản có chiều sâu. Đây là bước chuyển mang tính chiến lược nếu Việt Nam muốn thoát khỏi du lịch giá rẻ, thiếu bản sắc và dễ bị thay thế.
Phú Thọ: Chuỗi giá trị du lịch nông nghiệp từ sản phẩm OCOP
Phú Thọ đang là ví dụ điển hình cho việc đưa sản phẩm OCOP trải nghiệm vào chuỗi giá trị du lịch, từng bước biến đặc sản, làng nghề và vùng sản xuất thành điểm đến trải nghiệm. Thay vì chỉ trưng bày trên kệ, chè Long Cốc, bưởi Đoan Hùng, mì gạo Hùng Lô hay mật ong Curcumin được đặt trong không gian sống động: du khách tới vùng nguyên liệu, xem quy trình sản xuất, nếm thử rồi mua tại chỗ. Dịp nghỉ lễ 2/9, riêng xã Long Cốc đã đón trên 7.000 lượt khách tham quan, trải nghiệm và lưu trú, mở ra cơ hội phát triển du lịch xanh và du lịch cộng đồng. Cách làm này cho thấy kinh tế nông thôn không nhất thiết chỉ xoay quanh bán nông sản thô; câu chuyện, cảnh quan và trải nghiệm có thể trở thành phần giá trị lớn nhất. Nhưng để bền vững, Phú Thọ buộc phải xây dựng mô hình nông nghiệp đa giá trị, gắn với du lịch nông nghiệp, nông thôn trong giai đoạn 2025-2030.
Quảng Ninh: Du lịch di sản và bài toán kinh tế đêm
Quảng Ninh đi theo một hướng khác: lấy Di sản vịnh Hạ Long - Yên Tử làm trục chính để phát triển du lịch di sản Việt Nam và kinh tế di sản quy mô lớn. Riêng tháng 8, địa phương đón gần 2 triệu lượt khách trong nước và quốc tế, với tổng doanh thu khoảng 6.700 tỷ đồng, con số cho thấy di sản khi được tổ chức tốt là nguồn lực kinh tế thực sự. Thành phố không dừng lại ở việc thu vé tham quan; họ nghiên cứu triển khai các dự án PPP để bảo tồn, khai thác và phát huy di sản gắn với vịnh Bái Tử Long, đồng thời đẩy nhanh Đề án kinh tế di sản, phát triển du lịch đêm, công nghiệp văn hóa và sản phẩm du lịch mới. Việc kích cầu du lịch Thu – Đông cũng cho thấy tư duy kéo dài mùa vụ, tránh tình trạng “đông khách rồi bỏ trống” vốn làm lãng phí hạ tầng và nhân lực. Quảng Ninh đang thử nghiệm cách biến mỗi giờ trong ngày, mỗi mùa trong năm thành cơ hội kinh doanh, thay vì chỉ trông chờ vào vài tháng cao điểm.
Thái Nguyên: Không gian văn hóa trà và du lịch cộng đồng khép kín
Thái Nguyên chọn trà làm trục văn hóa để xây dựng hệ sản phẩm du lịch đa dạng: từ du lịch cộng đồng, sinh thái, nghỉ dưỡng đến du lịch lịch sử – văn hóa và kết nối với sản phẩm OCOP. Theo ông Nguyễn Chu Thu, hệ thống hạ tầng và cơ sở vật chất du lịch tiếp tục được đầu tư, các sản phẩm dần hình thành bản sắc riêng gắn với không gian văn hóa trà, di sản cách mạng và nông sản đặc trưng. Định hướng của tỉnh là phát triển sản phẩm trong một chuỗi khép kín gồm tham quan – trải nghiệm – lưu trú – ẩm thực – mua sắm – giải trí, đáp ứng nhu cầu đa dạng của du khách. "From the beginning of 2026 to the present, the total number of tourists visiting Thai Nguyen is estimated to reach over 6.8 million people, including over 270,000 international tourists; total revenue from tourism is estimated to reach over 9,700 billion VND, an increase of more than 60% compared to the same period in 2025". Con số này cho thấy nếu biết xây dựng câu chuyện cho sản phẩm nông nghiệp và di sản, địa phương hoàn toàn có thể thoát khỏi hình ảnh “vùng nguyên liệu” để trở thành điểm đến có thương hiệu.
Thách thức và hướng đi: làm sao để kinh tế di sản không bị pha loãng?
Điểm chung của Phú Thọ, Quảng Ninh và Thái Nguyên là đều coi di sản và đặc sản như một phần của chiến lược kinh tế di sản dài hạn. Tuy vậy, rủi ro không nhỏ: nếu chạy theo số lượng khách, các làng nghề du lịch dễ bị “show diễn hóa”, mất dần tính chân thực; di sản thiên nhiên có thể quá tải; cộng đồng dân cư bị phụ thuộc ngắn hạn vào du lịch mà thiếu sinh kế đa dạng. Để tránh điều này, các tỉnh cần kiên quyết giữ nguyên tắc “cộng đồng là chủ thể”, bảo đảm lợi ích người dân địa phương ở trung tâm chuỗi giá trị. Đồng thời, sản phẩm OCOP trải nghiệm phải thực sự chuẩn về chất lượng, truy xuất nguồn gốc, không biến thành hàng lưu niệm rẻ tiền. Nếu làm được, kinh tế di sản sẽ không chỉ là khẩu hiệu mà trở thành trụ cột: vừa nuôi sống cộng đồng, vừa giữ được linh hồn của vùng đất – điều mà bất kỳ mô hình du lịch di sản Việt Nam nào cũng phải đặt lên hàng đầu.
