Một lễ hội kể câu chuyện của vùng đất
Lễ hội sâm Ngọc Linh là sự kiện cộng đồng tại xã Măng Ri, nơi sản phẩm từ vùng núi được giới thiệu cùng văn hóa và sinh hoạt truyền thống của người Xơ Đăng. Diễn ra từ ngày 29 đến 31/10, lễ hội kết hợp hoạt động trưng bày, mua bán với trải nghiệm văn hóa, giúp người tham dự hiểu rõ hơn nơi cây sâm được vun trồng và cộng đồng đứng sau sản phẩm. Điểm đáng quý là câu chuyện không dừng ở một loại dược liệu có tiếng: 55 gian hàng giới thiệu sâm, dược liệu và hàng Việt, còn các hoạt động văn hóa đưa đời sống địa phương ra khỏi khuôn khổ gian hàng. Sự kiện thu hút hơn 8.000 lượt khách đến tham quan, mua sắm và trải nghiệm. Con số ấy cho thấy sức hút của lễ hội, nhưng giá trị lâu dài sẽ phụ thuộc vào việc giữ được mối liên hệ chân thực giữa sản phẩm, vùng đất và người dân.
Quảng bá sâm phải bắt đầu từ vùng trồng
Măng Ri không chỉ là nơi tổ chức một phiên bán hàng; đây là thủ phủ trồng sâm Ngọc Linh của tỉnh Quảng Ngãi, với hơn 2.616 ha sâm và hơn 1.000 ha hồng đẳng sâm cùng các dược liệu khác. Khí hậu mát quanh năm và thổ nhưỡng vùng chân núi Ngọc Linh tạo nên nền tảng riêng cho sản vật địa phương. Vì vậy, quảng bá thương hiệu hiệu quả nhất là để người mua tiếp cận vùng trồng và người sản xuất, thay vì chỉ nhìn thấy sản phẩm đã đóng gói. Tại lễ hội, 19 thôn đăng ký trưng bày sâm; 30 hộ dân cùng 5 doanh nghiệp, hợp tác xã đăng ký giới thiệu sản phẩm. Khách còn có thể tham quan vườn sâm miễn phí, xem gian hàng đối chứng và nghe chuyên gia hướng dẫn cách nhận diện. Những hoạt động ấy giúp phiên chợ hàng Việt gắn với thông tin nguồn gốc, thay vì chỉ tạo thêm một điểm mua sắm.
Với người tiêu dùng, bài học thiết thực là nên hỏi rõ xuất xứ, tìm hiểu cách nhận diện và lựa chọn sản phẩm có nguồn gốc. Việc giới thiệu dự thảo tiêu chuẩn về phân tích dấu ấn sinh học phân tử bằng chỉ thị SSR cũng cho thấy thương hiệu cần được bảo vệ bằng công cụ kiểm chứng, không chỉ bằng danh tiếng. Người mua cần cảnh giác trước dấu hiệu mạo danh; người trồng và doanh nghiệp có lợi ích trực tiếp khi chất lượng và nhận diện được bảo đảm.
Văn hóa Xơ Đăng không phải phần trang trí
Cồng chiêng, múa xoang, dân ca, ẩm thực và nghề thủ công khiến văn hóa Xơ Đăng hiện diện như một phần cốt lõi của lễ hội, chứ không phải tiết mục phụ họa cho hoạt động thương mại. Người dân 19 thôn tham gia các hội thi ẩm thực, đan lát truyền thống, đóng khố và trình diễn cồng chiêng, múa xoang. Qua đó, du khách gặp những thực hành được lưu truyền trong cộng đồng, còn người trẻ có dịp tiếp xúc với di sản của chính mình. Đây cũng là hướng đi đáng ủng hộ: quảng bá sâm sẽ thuyết phục hơn khi đi cùng câu chuyện về con người và tập quán đã gắn bó với vùng núi qua nhiều thế hệ.
Tuy vậy, không nên mặc định lễ hội đã giải quyết được nguy cơ mai một. Nghề đan lát vẫn gắn bó với người Xơ Đăng, nhưng số người còn làm nghề ngày càng ít. Việc tổ chức hội thi chỉ có ý nghĩa khi tạo thêm cơ hội thực hành và truyền nghề sau sự kiện. Trách nhiệm ấy thuộc về cộng đồng, trong đó thế hệ trẻ cần được khuyến khích học hỏi, còn địa phương cần tiếp tục tạo không gian để nghề thủ công và nghệ thuật truyền thống hiện diện trong đời sống thường ngày.
Kết nối thị trường, giữ gìn giá trị
Lễ hội sâm Ngọc Linh ở Măng Ri cho thấy một sự kiện địa phương có thể cùng lúc mở rộng cơ hội tiêu thụ và làm nổi bật bản sắc văn hóa. Với hộ trồng sâm, hợp tác xã và doanh nghiệp, đây là dịp gặp người mua, giới thiệu sản phẩm và kết nối đối tác. Với khách tham quan, sự kiện mở ra cơ hội tìm hiểu vùng trồng thay vì mua sắm chỉ dựa trên nhãn hiệu. Còn với cộng đồng Xơ Đăng, sự hiện diện của cồng chiêng, múa xoang và nghề thủ công nhắc rằng phát triển kinh tế không nên làm lu mờ di sản. Muốn duy trì sức hút sau ba ngày lễ hội, Măng Ri cần tiếp tục củng cố truy xuất nguồn gốc sâm và tạo điều kiện để văn hóa được thực hành, trao truyền quanh năm. Khi hai việc ấy song hành, lễ hội mới thực sự kết nối sản phẩm với nơi chốn và con người.
