Di sản sống, không chỉ là ký ức lịch sử
Phật giáo Việt Nam là truyền thống tôn giáo đã hiện diện hơn 2.000 năm, hòa quyện với văn hóa, lối sống và những quan niệm về trách nhiệm với cộng đồng của người Việt. Tại hội thảo khoa học “Vai trò của Phật giáo Việt Nam trong kỷ nguyên mới”, diễn ra ngày 2-11 ở Hà Nội, các đại biểu nhìn lại di sản ấy và bàn cách chuyển hóa thành đóng góp thiết thực cho xã hội. Đây là hướng tiếp cận đáng chú ý: lịch sử không nên chỉ được kể như một chuỗi dấu mốc, mà cần giúp giải thích vì sao Phật giáo vẫn có ý nghĩa trong đời sống hôm nay. Từ các thiền sư góp sức dựng nước đến tinh thần “Cư trần lạc đạo” thời Trần, mạch nối nổi bật là tu tập không tách rời trách nhiệm với đời. Hơn 200 đại biểu tham dự hội thảo cho thấy câu hỏi về vai trò ấy đang được đặt ra trong bối cảnh phát triển mới.
Từ gắn bó dân tộc đến nguồn lực đoàn kết
Lịch sử cho thấy Phật giáo nhiều lần tìm cách nhập thế phù hợp với hoàn cảnh đất nước: chùa là nơi kết nối cộng đồng, phong trào chấn hưng đầu thế kỷ 20 khơi dậy tinh thần dân tộc, còn trong chiến tranh, tăng ni và Phật tử tham gia các hoạt động vì độc lập, thống nhất. Giáo hội Phật giáo Việt Nam được thành lập năm 1981, trở thành mái nhà chung của nhiều hệ phái và tiếp nối phương châm “Đạo pháp - Dân tộc - Chủ nghĩa xã hội”. Vì vậy, xem Phật giáo là nguồn lực nội sinh không nên dừng ở lời tôn vinh quá khứ. Tại hội thảo, các ý kiến nhấn mạnh khả năng bồi đắp nhân cách, trí tuệ, đồng thuận xã hội và củng cố khối đại đoàn kết dân tộc. Giá trị ấy chỉ bền vững khi được thể hiện bằng sự sẻ chia và hợp tác giữa các cộng đồng, chứ không phải bằng việc biến khác biệt tín ngưỡng thành ranh giới.
Phó Bí thư Phạm Tất Thắng nhận định tinh thần từ bi, trí tuệ đã đi vào đời sống qua những hành động cụ thể; nơi người dân gặp khó khăn, tăng ni và Phật tử có mặt để chia sẻ. Đó là thước đo gần gũi hơn mọi tuyên ngôn: giúp đỡ lúc hoạn nạn, chăm lo an sinh và giữ gìn sự gắn kết tại địa phương. Khi các hoạt động ấy được duy trì minh bạch, đúng nhu cầu, Phật giáo nhập thế có thể góp phần tăng niềm tin và đồng thuận trong xã hội. Trách nhiệm này cũng đòi hỏi phối hợp với các tổ chức cộng đồng để hỗ trợ đến đúng nơi, đúng người.
Phụng sự bắt đầu từ chất lượng tu tập
Đóng góp xã hội không thể chỉ được đo bằng quy mô chùa chiền hay số lượng hoạt động. Đức Pháp chủ Giáo hội Phật giáo Việt Nam nhấn mạnh rằng một ngôi chùa dù lớn đến đâu cũng không mang lại lợi lạc cho số đông nếu thiếu Tăng Ni tu tập và hướng dẫn Phật tử theo Chánh pháp. Quan điểm này đặt vai trò Tăng Ni vào vị trí then chốt: giữ giới, trau dồi chánh kiến, thực hành các pháp môn và dẫn dắt tín đồ làm thiện sự bằng tinh thần vô ngã, vị tha. Nói cách khác, phụng sự xã hội cần có nền tảng đạo đức và năng lực hướng dẫn; nếu thiếu nền tảng đó, thiện ý dễ biến thành hoạt động hình thức, còn niềm tin của cộng đồng có thể bị tổn hại. Giáo hội cũng cần tiếp tục đổi mới đào tạo, nâng cao năng lực quản trị, ứng dụng công nghệ số và ngăn ngừa thương mại hóa, mê tín dị đoan.
Đại đoàn kết cần được chứng minh bằng hành động
Bối cảnh hiện nay khiến cuộc thảo luận thêm cấp thiết: Mặt trận Tổ quốc đang triển khai nghị quyết mới, còn Giáo hội chuẩn bị Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ X gắn với dấu mốc 45 năm thành lập. Đại hội nhiệm kỳ 2026–2031 được xác định là sự kiện quan trọng tiếp theo của Giáo hội. Cùng với đó, hội thảo đặt vấn đề phát huy nguồn lực Phật giáo trong hội nhập quốc tế, chuyển đổi số và phát triển bền vững. Các cơ quan Mặt trận cam kết tiếp tục phối hợp với Giáo hội, lắng nghe tâm tư của tăng ni, Phật tử và tạo điều kiện để họ tham gia sâu hơn vào các phong trào chung. Cam kết ấy cần đi đôi với đối thoại thực chất và trách nhiệm giải trình. Kết luận nên rõ ràng: Phật giáo có thể góp sức cho đất nước khi di sản được chuyển thành phụng sự, sự đoàn kết được nuôi dưỡng bằng hành động, và người hướng dẫn giữ vững chất lượng tu tập.
