Từ cảnh báo chung đến năng lực tự bảo vệ
Phòng ngừa lừa đảo trực tuyến cho học sinh là việc trang bị kiến thức pháp luật và kỹ năng nhận diện, kiểm chứng, ứng phó với những yêu cầu đáng ngờ trên mạng. Đây không thể chỉ là một buổi nghe phổ biến: các em cần được tập xử lý tình huống trước khi nỗi sợ hay lòng tin khiến mình hành động vội.
Sáng 2/11, Trường THPT Bắc Duyên Hà ở Hưng Yên phối hợp với Công ty TNHH Tập đoàn Atlantic tổ chức chuyên đề về chuyển đổi số và phòng ngừa tội phạm trên không gian mạng. Những tình huống mở đầu xoay quanh người giả danh công an đe dọa học sinh và tài khoản người quen bất ngờ vay tiền. Cách đặt học sinh trước lựa chọn cụ thể có giá trị hơn một danh sách khẩu hiệu: các em phải tự hỏi điều gì đáng ngờ, cần xác minh với ai và khi nào phải dừng.
Đây là hướng đi đúng cho an toàn mạng học sinh. Khi tội phạm mạng khai thác cảm xúc, chỉ biết “đừng tin người lạ” là chưa đủ; học sinh phải được luyện cách giữ bình tĩnh, kiểm tra thông tin và tìm đến người lớn đáng tin cậy.
Nhận ra áp lực, xác minh trước khi làm theo
Các kịch bản lừa đảo thường tạo cảm giác cấp bách, viện cớ giữ bí mật hoặc đánh vào mong muốn giúp đỡ người thân. Trong thủ đoạn “bắt cóc online”, đối tượng giả danh cơ quan chức năng, đưa ra cáo buộc rồi ép nạn nhân không liên hệ với gia đình. Dấu hiệu cần nhớ không chỉ là lời đe dọa mà còn là yêu cầu tự cô lập, chuyển tiền hoặc làm theo hướng dẫn mà không được kiểm chứng.
Với tin nhắn vay tiền từ tài khoản quen, ảnh đại diện và cách xưng hô giống thật vẫn chưa đủ xác nhận danh tính. Học sinh nên gọi vào số điện thoại đã biết hoặc xác minh qua một kênh độc lập. Nếu có người tự xưng là cán bộ yêu cầu giữ bí mật, hãy dừng trao đổi và liên hệ cha mẹ, giáo viên hoặc công an qua kênh chính thức.
Buổi tuyên truyền pháp luật tại một trường tiểu học ở Đà Nẵng cũng nhấn mạnh việc nhận diện thủ đoạn lừa đảo, dùng Internet có trách nhiệm và báo người lớn hoặc cơ quan chức năng khi thấy dấu hiệu nghi vấn. Phối hợp giữa trường học và cơ quan chức năng giúp lời khuyên gắn với pháp luật và đầu mối hỗ trợ cụ thể.
Kỹ năng số phải thể hiện trong từng thao tác
Những kỹ năng số học sinh cần có không đòi hỏi công cụ phức tạp, nhưng cần được duy trì thành thói quen. Không chia sẻ tùy tiện thông tin cá nhân, mật khẩu hay mã xác thực; không mở đường dẫn lạ, cài ứng dụng không rõ nguồn gốc hoặc chuyển tiền khi chưa xác minh. Khi tài khoản bị chiếm quyền, cần dùng quy trình khôi phục chính thức, đổi mật khẩu từ thiết bị đáng tin và cảnh báo người quen.
Rủi ro còn xuất hiện trong học bổng, tuyển sinh, việc làm trực tuyến, mua bán qua mạng, mã độc, bắt nạt và tống tiền bằng hình ảnh. Công nghệ AI có thể tạo ảnh hoặc video giả, nên một khuôn mặt quen thuộc trong cuộc gọi cũng không thay thế được việc xác minh. Học sinh cần chọn nguồn đáng tin, xem xét quyền truy cập của ứng dụng và đối chiếu thông tin quan trọng với kênh chính thức.
Nếu đã lỡ chuyển tiền, đừng im lặng vì xấu hổ: hãy báo cha mẹ hoặc người giám hộ, liên hệ ngân hàng qua kênh chính thức và lưu lại chứng từ, tin nhắn cùng thông tin tài khoản nhận tiền. Việc tìm trợ giúp sớm thiết thực hơn tự xoay xở với kẻ đang gây sức ép.
Tuyên truyền cần đi tiếp bằng thực hành
Một chuyên đề chỉ tạo được nền tảng; hiệu quả phòng chống lừa đảo phụ thuộc vào việc học sinh có cơ hội luyện tập và biết rõ phải tìm ai khi gặp sự cố. Nhà trường nên duy trì các tình huống giả định, hướng dẫn cách xác minh qua kênh chính thức và công khai đầu mối hỗ trợ. Gia đình cũng cần lắng nghe bình tĩnh, tránh trách móc để các em không ngần ngại kể lại.
Chuyển đổi số đem lại cơ hội học tập, nhưng năng lực sử dụng công nghệ không thể chỉ đo bằng tốc độ thao tác. Học sinh cần biết đánh giá thông tin, bảo vệ dữ liệu riêng tư và tự kiểm tra nội dung do AI tạo ra. Đây là phần thiết yếu của giáo dục kỹ năng số, song hành với kiến thức phòng ngừa tội phạm.
Điều cần tiếp nối sau các buổi tuyên truyền là thực hành thường xuyên, sự đồng hành của cha mẹ và những đầu mối trợ giúp rõ ràng trong trường học. Khi nhà trường, gia đình và cơ quan chức năng cùng phối hợp, học sinh có nhiều cơ hội dừng đúng lúc, xác minh đúng cách và chủ động tìm sự bảo vệ.
