Trung học nghề và hướng nghiệp STEM: Định nghĩa lại điểm rẽ sau lớp 9
Hướng nghiệp STEM lớp 9 trong bối cảnh trung học nghề 2026-2027 là quá trình giúp học sinh sau trung học cơ sở hiểu năng lực bản thân, nhận diện các ngành khoa học, công nghệ, kỹ thuật và toán, đồng thời lựa chọn lộ trình học tập tích hợp vừa học văn hóa vừa đào tạo kỹ năng kỹ thuật để sớm tham gia thị trường lao động nhưng vẫn bảo toàn cơ hội học tiếp lên bậc cao hơn.
Điểm then chốt của bức tranh mới là mô hình trung học nghề được thiết kế tích hợp, hướng tới một chuẩn đầu ra thống nhất cho học sinh đã hoàn thành chương trình THCS. Nói thẳng, đây không còn là “lối thoát” cho những em trượt lớp 10, mà là một con đường nghề nghiệp học sinh có thể chủ động chọn từ đầu. Sau lớp 9, các em không chỉ còn hai lựa chọn THPT hoặc trung cấp, mà có thêm một kênh trung học nghề với chương trình văn hóa và nghề được gắn chặt ngay từ thiết kế. Quan điểm “học nghề là phương án cuối cùng” vì thế đang dần mất chỗ đứng; ai tiếp tục áp nó lên con mình sẽ bỏ lỡ một cơ hội định vị lại tương lai.
Thay đổi tư duy: Không phải ai cũng cần đi hết THPT rồi vào đại học
Việc thí điểm trung học nghề chạm đúng một nỗi ám ảnh lâu năm của phụ huynh: sợ con “ra đời sớm”, sợ bằng cấp bị xem nhẹ, sợ mất cửa đại học. Nhưng chính mô hình mới này lại là lời phản biện mạnh mẽ nhất: hệ thống giáo dục phải có nhiều lộ trình chứ không thể gò ép tất cả đi qua một cánh cửa duy nhất. Một câu nói đáng để trích dẫn là: “Việc trung học nghề ra đời sẽ buộc xã hội phải nhìn nhận lại một sự thật rằng không phải mọi học sinh đều cần đi qua con đường THPT rồi mới vào đại học”.
Ở cấp độ cá nhân, những học sinh có thiên hướng kỹ thuật, công nghệ, dịch vụ hoặc các công việc đòi hỏi kỹ năng thực hành, nếu được tiếp cận nghề sớm, sẽ tiết kiệm thời gian, sớm bước vào thị trường lao động, tích lũy kinh nghiệm và thu nhập ổn định hơn bạn bè mãi “luyện thi”. Ở cấp độ hệ thống, Luật Giáo dục nghề nghiệp số 124/2025/QH15 cho phép các cơ sở giáo dục nghề nghiệp tiếp tục tuyển sinh trung cấp với học sinh đã hoàn thành THCS đến hết 31/12/2030. Điều này tạo ra giai đoạn ít nhất 4 năm khi học sinh sau lớp 9 nắm trong tay nhiều ngã rẽ, và cũng là “khoảng thời gian bản lề” để các trường trung cấp chuyển từ lợi thế tuyển sinh sang giá trị cốt lõi: đào tạo ra nghề tốt.
TPHCM và làn sóng phân luồng học sinh STEM một cách có chiến lược
Không chỉ dừng ở thiết kế chương trình trên giấy, một số địa phương lớn đang biến hướng nghiệp STEM lớp 9 thành chiến lược cụ thể. TPHCM đã công bố kế hoạch hướng nghiệp, phân luồng học sinh với nhiều điểm mới, đặt mục tiêu đến năm 2030 ít nhất 35% học sinh, sinh viên được định hướng theo học các ngành khoa học cơ bản, kỹ thuật, công nghệ. Đây không phải khẩu hiệu chung chung, mà là chỉ tiêu số hóa rõ ràng mà từng trường phải cùng gánh.
Thành phố yêu cầu các trường phổ thông tăng cường định hướng nghề nghiệp trong chương trình giáo dục, tổ chức môn học, chuyên đề lựa chọn, hoạt động tự chọn phù hợp năng lực và sở thích học sinh, nhưng gắn với yêu cầu phân luồng. Nội dung giáo dục hướng nghiệp được tích hợp trong các môn theo định hướng giáo dục STEM, bám sát xu hướng ngành nghề và nhu cầu nhân lực của địa phương lẫn cả nước. Điều đáng chú ý là mạng lưới liên kết: trường phổ thông, trung tâm GDTX, cơ sở GDNN cùng tổ chức mô hình vừa học văn hóa vừa học nghề; đồng thời xây dựng lộ trình học tập mở, linh hoạt, công nhận mô-đun, tín chỉ để học sinh có thể chuyển đổi giữa các luồng và trình độ đào tạo.
Giáo dục nghề nghiệp xoay trục sang STEM, số hóa và kỹ năng kỹ thuật
Nếu trung học nghề là khung, thì nội dung bên trong đang được lấp đầy bằng một ưu tiên rất rõ: STEM và số hóa. Giáo dục nghề nghiệp hiện tập trung đào tạo nguồn nhân lực kỹ năng cao trong các lĩnh vực STEM, công nghệ số, trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, tự động hóa, năng lượng xanh và những ngành nghề mới có nhu cầu nhân lực lớn. Nói cách khác, đây là bước xoay trục khỏi mô hình “học nghề là phụ” sang “đào tạo kỹ năng kỹ thuật là chủ lực” để đáp ứng cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư.
Trên nền đó, các cơ sở GDNN được yêu cầu xây dựng chương trình tích hợp nội dung phổ thông trung học trong khung giáo dục nghề nghiệp, theo từng nhóm ngành, đảm bảo người học vừa có kiến thức văn hóa, vừa đủ kỹ năng nghề để sớm tham gia thị trường lao động nhưng vẫn có nền tảng học tiếp. Đồng thời, họ phải phát triển kỹ năng số, kỹ năng AI, an toàn thông tin cho người học ở các trình độ khác nhau và áp dụng trí tuệ nhân tạo trong dạy, học, kiểm tra, đánh giá, quản lý đào tạo với yêu cầu bảo đảm tính liêm chính học thuật, bảo vệ dữ liệu và quyền sở hữu trí tuệ. Đây chính là phiên bản mới của đào tạo kỹ năng kỹ thuật: không chỉ biết thao tác máy móc, mà còn phải “đọc” được thế giới số.
Kết luận: Chấp nhận nhiều con đường để không đánh mất thế hệ STEM
Nhìn tổng thể, con đường nghề nghiệp học sinh sau lớp 9 đang được tái thiết theo hướng mở, linh hoạt và thực tế hơn: trung học nghề tích hợp, phân luồng học sinh STEM có chiến lược, đào tạo kỹ năng kỹ thuật gắn với thị trường lao động và những lộ trình liên thông rộng mở giữa giáo dục nghề nghiệp và đại học. Nếu phụ huynh tiếp tục đo thành công của con bằng một tấm vé duy nhất vào lớp 10 công lập, họ sẽ bỏ qua những lựa chọn phù hợp hơn với năng lực và cơ hội việc làm của chính con mình.
Giai đoạn từ nay đến năm 2030 là thời gian “thử lửa”: các trường trung cấp phải vừa duy trì đào tạo học sinh sau THCS, vừa chuẩn bị thích ứng với cấu trúc mới trung học nghề. Hệ thống phân luồng và hướng nghiệp chỉ có ý nghĩa nếu học sinh được thông tin đầy đủ, được trải nghiệm nghề thật và được tôn trọng chọn lựa. Thế hệ lớp 9 hôm nay đang đứng trước một ngã ba đường giàu cơ hội hơn bất kỳ thời điểm nào trước đây; nhiệm vụ của người lớn không phải là đẩy các em lên một “đường ray an toàn”, mà là giúp các em đủ hiểu mình để chọn đúng lộ trình – kể cả khi con đường đó là trung học nghề, STEM và khởi nghiệp kỹ thuật từ rất sớm.
