Hướng nghiệp là quá trình, không phải một buổi tư vấn
Tư vấn hướng nghiệp là quá trình giúp học sinh hiểu năng lực, sở thích và hoàn cảnh của mình, rồi đối chiếu chúng với lựa chọn trường học, ngành đào tạo và yêu cầu của thị trường lao động. Cách tiếp cận này cần bắt đầu trước thời điểm đăng ký nguyện vọng, thay vì dồn mọi quyết định vào năm cuối cấp. Tại TP.HCM, Trường Tiểu học và THCS Ngô Chí Quốc kết nối với các trường THPT và cơ sở giáo dục nghề nghiệp để học sinh lớp 9 tìm hiểu chương trình, tổ hợp môn, môi trường học tập và lối đi sau THCS. Đây là bước thiết thực: các em có thêm căn cứ chọn trường phù hợp, đồng thời biết rằng học nghề cũng là một hướng đi có thể cân nhắc. Với học sinh cuối cấp, trọng tâm chuyển sang chọn ngành học, cách tuyển sinh và năng lực cần chuẩn bị cho nghề nghiệp trong thời đại số.
Sự khác biệt giữa hai cấp học nằm ở câu hỏi cần trả lời. Lớp 9 cần biết mình có thể học ở đâu và lựa chọn nào phù hợp với khả năng, điều kiện gia đình; lớp 12 phải cân nhắc ngành nghề, bậc học, cơ hội việc làm và tác động của công nghệ. Vì vậy, định hướng nghề nghiệp không nên là một lần phát tài liệu rồi kết thúc. Hoạt động trải nghiệm cũng có giá trị rõ rệt: học sinh lớp 8 và lớp 9 từng được học thử các lĩnh vực như pha chế, chăm sóc sắc đẹp, đồ họa máy tính và thiết kế thời trang trong sáu tuần, tương đương 24 buổi. Tiếp xúc sớm giúp các em kiểm tra hứng thú bằng trải nghiệm, thay vì chọn theo suy đoán hoặc áp lực từ bạn bè.
Lớp 9 cần nhiều lựa chọn trước ngưỡng vào lớp 10
Ở TP.HCM, trường THCS Ngô Chí Quốc chủ động tư vấn chọn trường THPT và định hướng nghề cho học sinh lớp 9; trường kết nối với các trường phổ thông lẫn cơ sở giáo dục nghề nghiệp để các em tiếp cận nhiều lộ trình sau khi tốt nghiệp. Thông tin về môn tự chọn, tổ hợp học tập, chương trình và phương pháp giảng dạy giúp học sinh hình dung cụ thể hơn sự khác nhau giữa các trường. Việc đến tham quan, trải nghiệm tại cơ sở đào tạo còn hữu ích hơn một danh sách tên trường: các em có thể đánh giá môi trường học có phù hợp với mình hay không. Trong năm học 2026-2027, các trường THPT tại thành phố được yêu cầu lập tổ tư vấn, phối hợp với trường THCS hỗ trợ học sinh lớp 9 tìm hiểu thông tin và đăng ký nguyện vọng.
Điểm đáng chú ý là tư vấn ở bậc THCS không nên biến thành cuộc đua chọn trường “tốt nhất” theo danh tiếng. Khi học sinh và gia đình xem xét năng lực, sở thích, hoàn cảnh cùng các lựa chọn sau THCS, quyết định có cơ sở hơn và ít phụ thuộc vào một con đường duy nhất. Các trường cũng có thể mở rộng hoạt động từ buổi giới thiệu sang trải nghiệm nghề và trao đổi với cơ sở đào tạo nghề. Điều đó giúp học sinh nhận ra rằng lựa chọn sau lớp 9 không chỉ gồm một phương án vào THPT, mà còn cần được cân nhắc theo mục tiêu và khả năng thực tế. Tư vấn sớm có ích nhất khi mở thêm lựa chọn, không phải chốt tương lai của một em ở tuổi 15.
Lớp 12 đối diện thị trường lao động thời đại số
Với học sinh lớp 12, tư vấn cần đi xa hơn việc giới thiệu ngành đang được quan tâm. Chương trình “Hiểu mình - Hiểu nghề - Sáng tương lai” tại Trường THPT Lương Thế Vinh kết nối học sinh với đơn vị tư vấn, trường đại học và dịch vụ việc làm, cung cấp thông tin về nhu cầu nhân lực, tuyển sinh, cơ hội học tập và việc làm. Nội dung về Cách mạng công nghiệp 4.0 và trí tuệ nhân tạo giúp các em thấy nghề nghiệp có thể thay đổi ra sao, cũng như những năng lực cần chuẩn bị. Một chương trình tư vấn hướng nghiệp khác mở đầu mùa hoạt động cho học sinh THPT tại Đồng Nai trong năm học 2026-2027, hướng dẫn các em cân nhắc ngành, chuyên ngành theo năng lực, sở thích và điều kiện gia đình, đồng thời cập nhật xu hướng nghề trong kỷ nguyên số.
Giá trị của các buổi tư vấn nằm ở khả năng biến thông tin thành quyết định cá nhân. Học sinh cần được hỏi chuyên gia về chương trình đào tạo, phương thức tuyển sinh, lộ trình liên thông và triển vọng nghề, chứ không chỉ nghe danh sách ngành học. Việc có nhiều lựa chọn cũng không đồng nghĩa lựa chọn nào cũng phù hợp: xu hướng thị trường là dữ liệu để tham khảo, không phải mệnh lệnh cho mọi học sinh. Những chương trình cung cấp thông tin về đào tạo từ trung cấp đến đại học, các chương trình quốc tế và chỉ dấu việc làm sau tốt nghiệp giúp học sinh so sánh lộ trình trên cơ sở thực tế. Chọn ngành học vì vậy nên bắt đầu từ sự giao nhau giữa khả năng cá nhân, nội dung học và yêu cầu nghề nghiệp.
Đối thoại trực tiếp mở rộng tầm nhìn sau THPT
Một hội chợ nghề nghiệp có thể biến những mô tả khái quát về công việc thành cuộc trò chuyện cụ thể. Hội chợ đầu tiên tại Trường Quốc tế SNA Full IB có gần 40 chuyên gia từ nhiều lĩnh vực, trong đó có y tế, công nghệ, tài chính, luật, kiến trúc và truyền thông; học sinh trao đổi trực tiếp với người đang làm nghề để hỏi về kỹ năng và con đường học tập. Mỗi em nhận một “hộ chiếu nghề nghiệp” để ghi lại điều học được sau từng cuộc trò chuyện, gồm yêu cầu kỹ năng, lộ trình đào tạo và thông tin đại học, học bổng. Cách tổ chức này đáng chú ý vì khuyến khích học sinh hỏi cả về lĩnh vực mình chưa từng nghĩ tới, thay vì chỉ củng cố lựa chọn có sẵn.
Thông tin tuyển sinh, ngành học và giao lưu quốc tế cũng giúp học sinh hình dung rộng hơn về các hướng đi sau THPT. Tại một chương trình ở Trường THPT Lương Thế Vinh, học sinh được tiếp cận thông tin về ngành đào tạo, du học và cơ hội việc làm; hoạt động giao lưu với đại diện Trường THPT LIA còn giới thiệu môi trường học tập tại Canada, học bổng và kỹ năng thích nghi với giáo dục quốc tế. Đây không phải lời khuyên rằng du học hay đại học là con đường duy nhất, mà là thêm dữ liệu để so sánh. Các hoạt động tư vấn nên tiếp tục sau một buổi gặp: trường cần giúp học sinh kiểm tra thông tin, đối chiếu lựa chọn với điều kiện của bản thân và đặt câu hỏi tiếp theo. Khi ấy, định hướng nghề nghiệp mới trở thành quá trình chuẩn bị, không phải quyết định vội.
