Thiếu trường lớp: gốc rễ âm thầm của áp lực thi cử
Thiếu hụt cơ sở vật chất học đường là tình trạng nhu cầu học tập của học sinh vượt xa sức chứa của hệ thống trường lớp, khiến mỗi chỗ ngồi trên lớp trở thành một “suất” khan hiếm, làm gia tăng cạnh tranh thi cử, luyện thêm và mở rộng khoảng cách giữa các nhóm học sinh về cơ hội tiếp cận giáo dục chất lượng. Áp lực thi cử học sinh vì thế không còn là chuyện tâm lý cá nhân, mà là hệ quả trực tiếp của một hệ thống không đủ chỗ cho những người cần học. Khi trường công hạn chế, thi vào lớp 10 biến thành một cuộc sàng lọc đầy căng thẳng, kéo theo cơn sốt luyện thêm và tư thục. Vấn đề không nằm ở việc trẻ “lười” hay phụ huynh “quá lo xa”, mà ở chỗ chiếc áo cơ sở vật chất đã quá chật so với quy mô dân số đô thị.
Khi chỗ học trở thành tài nguyên khan hiếm
Ngày 28-8, một tọa đàm chuyên đề về chiến lược giáo dục và các vấn đề nóng đã được tổ chức với sự tham gia của Bộ trưởng Giáo dục và Đào tạo Hoàng Minh Sơn, trong đó ông nhấn mạnh phải xử lý áp lực thi cử, dạy thêm, học thêm từ những nguyên nhân gốc trong hệ thống, gồm mất cân đối giữa nhu cầu học và năng lực đáp ứng của trường lớp. Theo Bộ trưởng, áp lực cạnh tranh vào lớp 10 không phân bố đều mà tập trung ở các đô thị lớn, nơi dân số tăng nhanh nhưng tốc độ xây dựng trường học mới không theo kịp. Khi không đủ trường, lớp và không gian học tập tốt, học sinh buộc phải cạnh tranh để giành chỗ học, từ đó tạo ra áp lực thi, luyện thêm và nguy cơ tiêu cực. Vấn đề thiếu hụt cơ sở vật chất không chỉ là chuyện vài phòng học xuống cấp, mà là một cơ chế tạo khan hiếm, đẩy mọi gia đình vào tâm thế “thi bằng mọi giá”.
Vòng xoáy luyện thêm và tư thục: hệ quả của cạnh tranh vào lớp 10
Khi suất học ở các trường công chất lượng cao trở nên hiếm, thị trường luyện thêm và tư thục phát triển như hệ quả tất yếu. Cạnh tranh vào lớp 10 tại thành phố khiến nhiều gia đình coi các lớp luyện thi, trung tâm ngoài công lập như “vé vào cửa” hệ thống công lập, dù không phải ai cũng đủ điều kiện theo đuổi lâu dài. Áp lực thi cử học sinh vì thế được nhân đôi: vừa lo giữ thành tích trong lớp, vừa chạy đua với đề luyện, lớp tăng cường, học thêm cuối tuần. Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn thẳng thắn chỉ ra: khi không còn cạnh tranh, áp lực dạy thêm, học thêm và cả gian lận sẽ giảm đi rất nhiều. Câu nói này là lời nhắc rõ ràng rằng nếu không giải quyết thiếu trường lớp, mọi chiến dịch chống dạy thêm hay siết tiêu cực chỉ đang xử lý phần ngọn, để gốc rễ tiếp tục nuôi dưỡng vòng xoáy luyện thêm ngày càng mạnh.
Dân số học đường tăng mạnh, không thể chỉ “chọn lọc” bằng rào chắn
Theo báo cáo cuối năm của ngành giáo dục, năm học 2025–2026 dự kiến có khoảng 4,82 triệu trẻ mầm non và 19,08 triệu học sinh phổ thông đến trường, trong khi số học sinh vào lớp 10 năm học 2026–2027 được dự báo tăng hơn 24% so với năm trước. Tỷ lệ đi học đúng độ tuổi ở tiểu học đạt 98,3%, THCS 93,3% và THPT 67,5%, đều tăng so với năm học trước. Một hệ thống đang tiến gần phổ cập bậc cao hơn nhưng trường lớp lại không kịp mở rộng thì áp lực cạnh tranh chỉ có thể dồn lên các kỳ thi. Có giai đoạn, chủ trương phân luồng sau THCS bị thực hiện cứng nhắc bằng cách hạn chế chỉ tiêu vào lớp 10 công lập, với kỳ vọng đẩy một phần học sinh sang giáo dục nghề nghiệp. Khi xã hội vẫn xem THPT là “con đường chính thống”, cách phân luồng bằng rào chắn đầu vào chỉ làm áp lực thi cử tăng thêm, thay vì giúp học sinh đa dạng lựa chọn.
Xây thêm trường lớp: điều kiện tiên quyết để hạ nhiệt áp lực thi cử
Bộ Giáo dục và Đào tạo khẳng định giải pháp căn bản là từng bước bảo đảm đủ trường, lớp, giáo viên và nâng chất lượng giáo dục đồng đều giữa các cơ sở. Khi sức chứa trường lớp tiệm cận nhu cầu học, cạnh tranh vào lớp 10 sẽ giảm và việc tuyển sinh dần dựa trên yếu tố thuận tiện, gần nơi ở và phù hợp nhu cầu người học. Nói cách khác, xây dựng trường học mới không phải lựa chọn xa xỉ mà là điều kiện tiên quyết nếu muốn giảm áp lực thi cử học sinh và thu hẹp thị trường luyện thêm và tư thục. Song song đó, Bộ trưởng nhấn mạnh phân luồng không được làm bằng “rào chắn”, mà bằng việc tạo ra những lựa chọn giáo dục nghề nghiệp đủ chất lượng và hấp dẫn. Khi mọi con đường sau THCS đều có giá trị thực chất, việc đổ dồn lên một kỳ thi lớp 10 sẽ không còn là nỗi ám ảnh chung của phụ huynh đô thị.
