Tết Trung thu nước ngoài: không chỉ là nỗi nhớ mà là hành động gìn giữ bản sắc
Tết Trung thu nước ngoài là cách cộng đồng người Việt đang sinh sống xa quê chủ động tái hiện lễ hội truyền thống bằng những hoạt động rước đèn, phá cỗ, giao lưu văn hóa để duy trì ký ức tập thể, nuôi dưỡng bản sắc dân tộc và kết nối thế hệ thứ hai với cội nguồn văn hóa Việt trong bối cảnh hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng. Các sự kiện Trung thu của cộng đồng Việt kiều không dừng ở việc "cho có không khí", mà phản ánh lựa chọn ý thức: nếu không tự tổ chức, truyền thống sẽ mờ dần trong đời sống người Việt xa xứ. Đó là lý do những năm gần đây, Trung thu đã bước ra khỏi phạm vi gia đình nhỏ, trở thành ngày hội cộng đồng tại Nhật Bản, và là chủ đề được nhiều hội đoàn người Việt ưu tiên trong lịch hoạt động hàng năm.
Festival Việt Nam tại Ibaraki: từ lễ hội văn hóa đến biểu tượng cộng đồng
Festival Việt Nam tại Ibaraki diễn ra trong hai ngày 20 và 21/9 tại thành phố Joso, lần đầu tiên xuất hiện với quy mô lớn tại địa phương và thu hút đông đảo quan chức, cộng đồng Việt Nam cùng người dân sở tại tham dự. Phía sau những sân khấu, gian hàng và tà áo dài là một thông điệp mạnh mẽ: cộng đồng Việt Nhật Bản đã đủ đông, đủ gắn bó và đủ tự tin để đưa văn hóa quê hương ra không gian công cộng. Với hơn 21.000 người Việt, đây là cộng đồng người nước ngoài đông nhất tại Ibaraki, chiếm khoảng 19,4% tổng số người nước ngoài đang sinh sống ở tỉnh. Câu nói của thị trưởng Joso rằng cộng đồng Việt "đang trở thành một nguồn lực không thể thiếu đối với thành phố" đã nhấn mạnh vai trò mới của người Việt: họ không chỉ là lao động nhập cư, mà là đối tác văn hóa – xã hội có tiếng nói riêng.
Ý nghĩa của lễ hội càng rõ khi Đại sứ Việt Nam tại Nhật Bản nhận định đây là sự kiện đặc biệt trong bối cảnh quan hệ hai nước phát triển sâu rộng. Nói cách khác, khi ngoại giao nhà nước đi vào chiều sâu, văn hóa cộng đồng phải đi theo để tạo nền tảng xã hội cho hợp tác kinh tế, thương mại, giáo dục. Chính cộng đồng người Việt tại Ibaraki đã đứng ra làm ban tổ chức, biến "mong muốn lâu dài" thành hành động cụ thể. Từ góc nhìn truyền thống Việt kiều, đây là bước chuyển từ tâm thế chịu đựng xa quê sang tâm thế kiến tạo: dùng lễ hội để tự khẳng định mình, để trẻ em Việt lớn lên giữa Nhật không xa lạ với đèn ông sao, nón lá, điệu hát về Tổ quốc. Khi Festival được kỳ vọng duy trì những năm tới và trở thành dấu ấn mới ở cấp địa phương, đó cũng là lời cam kết rằng bản sắc Việt sẽ không bị bỏ lại phía sau trong hành trình hội nhập.
Tết Trung thu tại Nhật Bản: sân chơi cho thế hệ thứ hai và cầu nối với xã hội sở tại
Nếu Festival Việt Nam là tấm gương phản chiếu vị thế cộng đồng người lớn, thì loạt chương trình Trung thu lại cho thấy sự ưu tiên rõ ràng dành cho thế hệ thứ hai. Đồng thời với Lễ hội Trung thu và Ẩm thực Việt Nam tại Tokyo, chương trình "Tết Trung thu – Vui hội Trăng rằm" được tổ chức tại Fukuoka, quy tụ mạng lưới giảng dạy tiếng Việt, hội doanh nghiệp, hội người Việt và hội phụ nữ cùng chung tay. Các em nhỏ tự tay làm đèn Trung thu từ vật liệu tái chế, thi làm đèn, trả lời câu hỏi về ý nghĩa Tết Trung thu, rước đèn, giao lưu văn nghệ và phá cỗ. Những chi tiết ấy cho thấy Trung thu đã được "dịch" sang ngôn ngữ của trẻ em sinh ra ở Nhật: sáng tạo, chơi mà học, vui nhưng có chiều sâu văn hóa. "Sân chơi thú vị của thế hệ thứ hai" ở Nhật không chỉ là một buổi tối đông vui, mà là môi trường an toàn để trẻ tập nói tiếng Việt, hát bài Trung thu, nghe câu chuyện chị Hằng, chú Cuội trong bối cảnh xung quanh là tiếng Nhật và văn hóa Nhật chiếm ưu thế.
Điểm quan trọng là Trung thu đã vượt khỏi biên giới cộng đồng, khi các hoạt động tại Trung tâm Giao lưu Quốc tế Fukuoka và khu phố thương mại Little Asia thu hút không chỉ gia đình người Việt mà cả người Nhật và nhiều nước khác cùng tham gia. Những chiếc đèn ông sao, múa lân, mâm cỗ được "chia sẻ" với bạn bè quốc tế, biến Tết Trung thu nước ngoài thành một lễ hội văn hóa châu Á mở, dù không được đặt tên như vậy trong chương trình. Tại Okinawa, Nagasaki, Kumamoto, Trung thu vẫn diễn ra với rước đèn, đố vui, kể chuyện, múa lân và thưởng thức món ăn Trung thu, bất chấp khó khăn do động đất, mưa lũ. Đó là minh chứng cho truyền thống Việt kiều: trong hoạn nạn càng phải quây quần, càng phải thắp đèn để trẻ em cảm nhận được gia đình – cộng đồng không bỏ rơi các em. Khi nguồn lực hạn chế, việc các hội đoàn, doanh nghiệp và bà con vẫn ưu tiên đời sống tinh thần cho thế hệ trẻ cho thấy một lựa chọn chính trị – văn hóa rõ ràng: giữ tiếng Việt, giữ lễ hội là giữ tương lai cộng đồng.
Từ đèn Trung thu, bánh nướng đến bản sắc Việt kiều: những thích nghi cần được nhìn nhận đúng
Một số người hay lo lắng rằng Tết Trung thu khi tổ chức xa quê sẽ "mất chất" vì bị pha trộn, giản lược hoặc thương mại hóa. Nhưng thực tế ở Nhật cho thấy truyền thống chỉ có thể sống tiếp bằng những thích nghi sáng tạo: đèn Trung thu làm từ chai nhựa, lon, bìa carton không làm lễ hội ít Việt hơn, mà còn truyền thêm thông điệp về môi trường cho trẻ em. Múa lân ở Fukuoka, Okinawa hay những mâm cỗ Trung thu với nguyên liệu bản địa là cách cộng đồng dùng điều kiện sẵn có để duy trì linh hồn lễ hội. Quan trọng hơn, các hoạt động diễn ra trên nhiều địa phương đã phản ánh tinh thần chủ động của hội đoàn, doanh nghiệp và bà con người Việt trong việc chăm lo đời sống tinh thần thế hệ trẻ. Nơi xứ người, mỗi chiếc đèn, mỗi chiếc bánh trở thành "vật chứng" của ký ức tập thể: nó kể câu chuyện về một cộng đồng không chấp nhận bị hòa tan, mà chọn hòa nhập thông qua đối thoại văn hóa.
Một điểm thường bị bỏ qua là vai trò của chính sách đối với những nỗ lực cộng đồng này. Các hoạt động Trung thu được đánh giá là minh chứng cho việc nhiều chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước – trong đó có Nghị quyết 23 – đang thẩm thấu vào đời sống hàng ngày của cộng đồng Việt Nam tại Nhật Bản. Nói cách khác, Tết Trung thu nước ngoài không chỉ là hoạt động tự phát, mà còn là nơi các chính sách về văn hóa, ngôn ngữ, đại đoàn kết được kiểm nghiệm trên thực tế. Khi Đại sứ quán Việt Nam, chính quyền địa phương Nhật cùng đồng hành với Festival và các sự kiện, mối quan hệ nhà nước – cộng đồng – sở tại được thiết lập theo chiều ngang, không áp đặt mà hỗ trợ. Đó là mô hình cần được duy trì: nhà nước tạo khung, cộng đồng chủ động triển khai, còn xã hội sở tại mở cửa không gian. Trong mô hình đó, truyền thống Việt kiều không bị "đóng khung" vào hoài niệm, mà trở thành nguồn lực mềm cho hợp tác song phương.
Kết luận: Tết Trung thu nơi xứ người là lời khẳng định "chúng ta ở đây, và chúng ta là người Việt"
Nhìn từ Ibaraki đến Fukuoka, Okinawa hay Kumamoto, có thể thấy một điều rõ ràng: Tết Trung thu nước ngoài đang được cộng đồng người Việt dùng như công cụ khẳng định hiện diện và bảo vệ bản sắc. Việc Festival Việt Nam tại Ibaraki được kỳ vọng duy trì những năm tới cho thấy người Việt không muốn chỉ "đi qua" trên bản đồ địa phương Nhật, mà muốn ở lại với tư cách cộng đồng có ký ức, có văn hóa riêng. Các chương trình Trung thu cho thiếu nhi, từ làm đèn tái chế đến rước đèn, kể chuyện, múa lân, đã tạo nên không khí Trung thu đậm nét Việt Nam cho các em nhỏ đang sinh sống, học tập ở Nhật Bản. Từ góc nhìn thế hệ, đó là lớp học ngoài trời về bản sắc Việt, là lời nhắc rằng dù nói tiếng Nhật ở trường, các em vẫn có một ngôn ngữ khác, một bộ ký hiệu văn hóa khác để nhận diện mình.
Chúng ta có thể tranh luận về cách tổ chức, về việc có nên thêm hay bớt trò chơi, món ăn. Nhưng điều không nên tranh luận nữa là sự cần thiết của những lễ hội này. Trong thời đại di cư và toàn cầu hóa, nếu cộng đồng không có ngày hội chung, họ khó mà duy trì cảm giác thuộc về. Tết Trung thu nơi xứ người, với đèn lồng, bánh nướng, tiếng trống lân vang lên giữa phố Nhật, là lời khẳng định nhẹ nhàng nhưng kiên quyết: "Chúng ta ở đây, và chúng ta là người Việt". Giữ được lời khẳng định ấy qua từng mùa trăng, từng thế hệ, đó chính là thắng lợi thầm lặng nhưng dài lâu của cộng đồng Việt kiều – một thắng lợi không đo bằng con số thống kê, mà bằng giây phút trẻ em Việt ở Nhật, ở Hàn, tự hào cầm đèn ông sao và gọi tên lễ hội bằng tiếng Việt.
