Kỷ lục 4,28 triệu người nước ngoài và vị thế mới của người Việt
Hiện tượng người Việt tại Nhật Bản là sự gia tăng nhanh chóng và bền vững của cộng đồng người Việt trong tổng thể cộng đồng người nước ngoài cư trú hợp pháp tại Nhật, khi số người nước ngoài đạt mức kỷ lục hơn 4,28 triệu và người Việt vươn lên giữ vị trí lớn thứ hai, phản ánh xu hướng di cư Nhật Bản mang tính cấu trúc chứ không chỉ là biến động ngắn hạn. Ở cấp độ số liệu di cư, cơ quan quản lý xuất nhập cảnh Nhật Bản ghi nhận 4.281.026 người nước ngoài cư trú hợp pháp tính đến cuối tháng 6, tăng khoảng 3,8% so với cuối năm trước. Con số này không chỉ là thống kê khô khan, mà là dấu mốc cho thấy Nhật Bản đã bước sâu vào thời kỳ phụ thuộc vào cộng đồng người nước ngoài để duy trì kinh tế và xã hội. Trong bức tranh đó, người Việt không còn là nhóm mới đến mà đã trở thành một trụ cột nhân lực, cạnh tranh trực tiếp với các cộng đồng lâu đời như Trung Quốc, Hàn Quốc.
Người Việt: cộng đồng lớn thứ hai và sự dịch chuyển trọng tâm di cư
Số liệu di cư mới nhất cho thấy người Việt tiếp tục là cộng đồng người nước ngoài lớn thứ hai tại Nhật Bản, với khoảng 693.800 người, chỉ xếp sau Trung Quốc với 941.031 người và vượt xa Hàn Quốc (408.700) cùng Philippines (362.800). Điều này đánh dấu sự dịch chuyển trọng tâm của nhập cư Nhật Bản: từ các cộng đồng truyền thống sang những làn sóng mới đến từ Đông Nam Á, trong đó Việt Nam nổi bật nhất. Theo cơ quan dịch vụ di trú Nhật Bản, tổng số người nước ngoài đang sinh sống tại nước này đạt 4.281.000 người, tăng thêm 155.600 người so với cuối năm trước. Khi cộng đồng người Việt tại Nhật Bản lớn dần, câu chuyện di cư không còn là hành trình cá nhân mà trở thành hiện tượng xã hội, kéo theo mạng lưới hội đoàn, doanh nghiệp, du học sinh và lao động kỹ năng, tạo nên một cộng đồng người nước ngoài có sức ảnh hưởng ngày càng rõ trong đời sống Nhật.
Cấu trúc cư trú: từ du học, kỹ sư đến kỹ năng đặc định
Điểm đáng chú ý trong nhập cư Nhật Bản là sự đa dạng về tư cách lưu trú, cho thấy người Việt không chỉ đi theo một con đường duy nhất. Nhóm thường trú nhân là lớn nhất với 961.342 người, tăng 1,5% so với cuối năm trước, phản ánh xu hướng định cư lâu dài của một phần cộng đồng người nước ngoài. Bên cạnh đó, nhóm lao động theo diện “Kỹ thuật, tri thức nhân văn và nghiệp vụ quốc tế” đạt 516.184 người, tăng 8,5%, còn du học sinh là 479.626 người, tăng 3,2%. Đặc biệt, chương trình “Kỹ năng đặc định” – công cụ chính để Nhật Bản giải quyết thiếu nhân lực – đã thu hút 444.256 người, trong đó diện số 2 dành cho lao động có kỹ năng thành thạo tăng hơn gấp đôi lên 18.295 người. Đây là bằng chứng cho thấy di cư Nhật Bản đang chuyển từ mô hình thực tập sinh ngắn hạn sang mô hình lao động chuyên nghiệp, có lộ trình nâng bậc kỹ năng và khả năng bám rễ lâu dài.
Nhật Bản siết điều kiện, nhưng nhu cầu nhân lực vẫn kéo làn sóng di cư
Điều nghịch lý trong bức tranh di cư Nhật Bản là: số người nước ngoài cư trú tăng, nhưng số lượt nhập cảnh mới trong nửa đầu năm lại giảm nhẹ 0,1%, xuống còn 19.706.953 lượt. Cơ quan dịch vụ di trú Nhật Bản cũng ghi nhận 19.707.000 lượt người nước ngoài đến trong cùng kỳ, giảm 21.500 người so với năm trước. Nguyên nhân không phải do Nhật Bản “đóng cửa”, mà do nước này siết chặt một số diện lưu trú. Số người được cấp tình trạng “quản lý kinh doanh” giảm mạnh từ 3.300 xuống còn 600 người sau khi áp dụng tiêu chuẩn xét duyệt khắt khe hơn từ tháng 10, trong đó mức vốn kinh doanh tối thiểu bị nâng lên gấp 6 lần. Đồng thời, hướng dẫn cấp quyền vĩnh trú được sửa đổi, yêu cầu thu nhập cao hơn mức trung bình hộ gia đình Nhật, và lệ phí thay đổi hoặc gia hạn tình trạng cư trú cũng tăng từ ngày 1/10. Dù vậy, việc các diện lao động và kỹ năng đặc định vẫn tăng cho thấy nhu cầu nhân lực của Nhật Bản đủ mạnh để giữ làn sóng di cư, đặc biệt từ các nước như Việt Nam.
Từ cộng đồng di cư đến nguồn lực chiến lược cho cả hai nước
Khi cộng đồng người nước ngoài tại Nhật Bản đạt mức cao kỷ lục hơn 4,28 triệu người, câu hỏi không còn là “có nên nhập cư” mà là “quản lý và tận dụng cộng đồng này như thế nào”. Bộ trưởng Tư pháp Nhật Bản Takashi Yamashita khẳng định việc số người lưu trú quá hạn giảm phản ánh hiệu quả của các biện pháp kiểm tra và xử lý vi phạm, đồng thời nhấn mạnh chính phủ sẽ tiếp tục quản lý chặt chẽ xuất nhập cảnh nhưng vẫn tạo thuận lợi cho thủ tục cần thiết, hướng tới môi trường sống an toàn cho cả người dân Nhật và cộng đồng người nước ngoài. Ở phía Việt Nam, lãnh đạo hội người Việt tại Nhật nhìn nhận cộng đồng này có tiềm năng đóng góp cho phát triển trong nước và quan hệ Đối tác Chiến lược Toàn diện giữa hai bên. Nếu được nhìn nhận như nguồn lực chiến lược, người Việt tại Nhật Bản không chỉ là những cá nhân di cư, mà là cầu nối kinh tế, tri thức và văn hóa, giúp cả hai xã hội thích ứng với già hóa dân số, thiếu nhân lực và nhu cầu đổi mới.
