Công nghệ di sản Việt: Từ bảo tồn đến trải nghiệm sống động
Công nghệ di sản Việt là việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, thực tế ảo, các nền tảng số và giải pháp chuyển đổi số để số hóa, tái hiện, kể lại và phân phối những giá trị vật chất, phi vật chất của di sản, giúp công chúng trong nước và quốc tế có thể bảo tồn, trải nghiệm và tương tác với văn hóa Việt Nam mọi lúc, mọi nơi theo những hình thức mới phù hợp đời sống số hiện nay. Nếu trước đây di sản chủ yếu gắn với không gian vật lý và những nghi thức truyền thống, thì hôm nay, bảo tồn văn hóa số không chỉ dừng ở lưu trữ dữ liệu mà còn tạo ra các hành trình trải nghiệm, sản phẩm và mô hình sáng tạo mới. Theo TS Nguyễn Thị Bích Lan, công nghệ “giúp cho văn hóa có thêm phương thức để được bảo tồn, kể lại và trải nghiệm và lan toả”, qua đó di sản bước hẳn vào đời sống đương đại thay vì nằm sau tủ kính bảo tàng. Câu hỏi không còn là có nên số hóa hay không, mà là chúng ta dám coi di sản là chất liệu cho sáng tạo, thương hiệu và trải nghiệm mới hay vẫn giữ nó trong vùng an toàn hoài niệm.
Giải thưởng Rồng Xanh: Không chỉ là danh hiệu, mà là hạ tầng ý tưởng
Chiều 4/9 tại Hà Nội, Viện Sáng tạo và Chuyển đổi số phối hợp với Trung tâm Chuyển đổi số Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Cục Chuyển đổi số quốc gia và các đơn vị liên quan công bố Giải thưởng Việt Nam Rồng Xanh – Viet Nam Rong Xanh Awards, dưới sự bảo trợ của Bộ Khoa học và Công nghệ cùng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch. Đặt trong bối cảnh cả nước đang thực thi Nghị quyết số 57-NQ/TW về đột phá khoa học – công nghệ – đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, đồng thời triển khai Nghị quyết số 80-NQ/TW về phát triển văn hóa, sự ra đời của giải thưởng cho thấy văn hóa đã được nhìn nhận như một trụ cột chiến lược, không kém gì kinh tế hay an ninh. Điểm quan trọng là Rồng Xanh không chỉ tôn vinh thành tựu nghiên cứu, ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số vì văn hóa, di sản, du lịch và công nghiệp sáng tạo, mà còn chủ đích “kết nối những chủ thể đang tạo ra giá trị mới từ văn hóa và công nghệ”. Nói cách khác, đây là một hạ tầng mềm của hệ sinh thái đổi mới sáng tạo văn hóa: nơi ý tưởng gặp công nghệ, chuyên gia gặp cộng đồng, di sản gặp thị trường.
Khi bảo tồn văn hóa số tạo sức mạnh mềm và công nghiệp văn hóa
PGS.TS Hoàng Hữu Hạnh nhấn mạnh rằng chuyển đổi số trong văn hóa – di sản “không chỉ dừng ở số hóa mà phải tạo ra và lan tỏa các giá trị mới”, bằng cách coi dữ liệu là tài nguyên chiến lược để xây nội dung, trải nghiệm, sản phẩm và mô hình kinh doanh mới. Cách tiếp cận này thẳng thắn: nếu công nghệ chỉ dừng ở quét 3D đình chùa, dựng kho tư liệu và vài ứng dụng tham quan ảo, thì chúng ta chưa chạm tới công nghiệp văn hóa. Bảo tồn văn hóa số chỉ có ý nghĩa khi nó trở thành nền cho du lịch thông minh, cho thương hiệu địa phương, cho các ngành kinh tế sáng tạo và cho sức mạnh mềm quốc gia trên không gian số. Các công nghệ như AI, VR, AR và nền tảng số đang “mở ra khả năng số hóa, tái hiện, kể lại và đưa di sản đến với hàng triệu người ở bất cứ đâu”. Điều này biến di sản thành tài sản có thể mở rộng tầm ảnh hưởng quốc tế, vừa giữ được chiều sâu bản sắc, vừa tạo dòng doanh thu mới cho cộng đồng địa phương nếu được thiết kế thành sản phẩm – dịch vụ sáng tạo thay vì chỉ là dự án trưng bày.
Rồng Xanh kết nối Văn hóa – Di sản – Điểm đến – Đổi mới sáng tạo
Điểm đáng chú ý của giải thưởng Rồng Xanh là thông điệp “Tôn vinh những thành tựu kiến tạo giá trị và tương lai Việt Nam qua Sức mạnh mềm, bao gồm Văn hóa – Di sản – Điểm đến – Đổi mới sáng tạo”. Cơ cấu 6 hạng mục như Rồng Xanh Di sản, Rồng Xanh Thương hiệu điểm đến, Rồng Xanh Công nghiệp Văn hóa, Rồng Xanh Đổi mới Sáng tạo, Rồng Xanh STEAM và giải cao nhất Rồng Xanh Impact cho thấy một tầm nhìn hệ sinh thái: di sản là nền, điểm đến là sân khấu, công nghiệp văn hóa là động cơ, còn đổi mới sáng tạo là phương thức vận hành. Tên gọi Rồng Xanh cũng là tuyên ngôn: Rồng gắn với thịnh vượng, sức mạnh và ý chí vươn lên; màu xanh dương đại diện cho tri thức, đổi mới sáng tạo, hòa bình và tính bền vững. Sự kết hợp này khẳng định định hướng “lấy chiều sâu văn hóa làm nền tảng, lấy tri thức và công nghệ làm động lực, lấy đổi mới sáng tạo làm phương thức và lấy sức mạnh mềm làm giá trị lan tỏa”. Nếu các sáng kiến công nghệ di sản Việt biết bám vào trục này, chúng sẽ không bị lạc vào những cuộc trình diễn kỹ thuật mà thiếu linh hồn văn hóa.
Từ giải thưởng đến hệ sinh thái: bước tiếp của công nghệ di sản Việt
Giải thưởng Việt Nam Rồng Xanh không dừng ở một đêm vinh danh. Trong khuôn khổ chương trình, Ban Tổ chức sẽ triển khai chuỗi Diễn đàn Việt Nam Rồng Xanh với chủ đề “Sức mạnh mềm Việt Nam trong kỷ nguyên số: phát triển công nghiệp Văn hóa – Di sản – Điểm đến và Đổi mới sáng tạo”. Các diễn đàn không chỉ trao đổi học thuật, mà “hướng tới kết nối ý tưởng với hành động, công nghệ với văn hóa, di sản với thị trường và địa phương với mạng lưới toàn cầu”. Lần đầu tiên được tổ chức, Rồng Xanh kỳ vọng trở thành “dấu mốc kết nối cộng đồng những người đang kiến tạo giá trị mới cho văn hóa, di sản, điểm đến và công nghiệp sáng tạo Việt Nam; đồng thời góp phần đưa những câu chuyện, thương hiệu và thành tựu của văn hóa Việt Nam trở thành giá trị kinh tế, sức mạnh mềm của quốc gia trong kỷ nguyên số”. Nhưng để kỳ vọng này thành hiện thực, giới sáng tạo cần xem giải thưởng như một cơ chế chọn lọc và tăng tốc, còn cơ quan quản lý phải coi các dự án bảo tồn văn hóa số là một phần chiến lược phát triển địa phương, chứ không xem chúng như hoạt động phụ mang tính phong trào.
