Từ hạ tầng số đến hệ thống biết phản hồi
Hạ tầng thông minh là sự kết hợp giữa hạ tầng vật lý, mạng lưới kết nối, dữ liệu và trí tuệ nhân tạo để hệ thống phản ứng theo tình hình thực tế, thay vì chỉ ghi nhận và truyền tải thông tin. Tại Diễn đàn Kinh tế mùa thu 2026, Devendra Jain, Trưởng nhóm AI và Công nghệ tiên phong của Diễn đàn Kinh tế Thế giới, nêu khác biệt này và khuyến nghị xem kết nối thông minh là một ưu tiên nâng sức cạnh tranh. Ví dụ, đèn giao thông có kết nối nhưng chạy theo lịch cố định mới chỉ là hạ tầng số; mạng lưới tự điều chỉnh tín hiệu theo lưu lượng mới có tính thông minh. Ý nghĩa với doanh nghiệp nằm ở khả năng phối hợp xuyên suốt: nhà máy, đơn vị logistics, cảng cạn, cảng biển và giao thông có thể vận hành trên một lớp điều phối đáng tin cậy. Nếu mỗi mắt xích tối ưu riêng, tắc nghẽn và chậm trễ vẫn dễ làm giảm hiệu quả của cả hành lang sản xuất – xuất khẩu.
Jain cho rằng hạ tầng kết hợp vật lý, kết nối, dữ liệu và AI có thể cải thiện năng suất, khả năng chống chịu và sức hấp dẫn với nhà đầu tư. Nhưng công nghệ không tự tạo ra kết quả: cần mạng truyền thông tiên tiến, dữ liệu công nghiệp đáng tin cậy, tiêu chuẩn liên thông và hợp tác giữa chính quyền, doanh nghiệp, đơn vị công nghệ cùng các tổ chức tiêu chuẩn. Đây là nền móng của kinh tế kết nối: giá trị không chỉ đến từ việc số hóa từng nhà máy, mà từ khả năng các mắt xích chia sẻ thông tin và phối hợp hành động.
Vành đai công nghệ thay cho các khu biệt lập
Đề xuất kết nối công nghiệp gặp tại diễn đàn một thách thức không kém phần căn bản: cách tổ chức không gian phát triển của TP.HCM. Trong phiên thảo luận chuyên sâu ngày 28/10 về các động lực tăng trưởng mới, PGS.TS Lê Quốc Cường đặt vấn đề liệu thành phố nên tiếp tục dựa vào các khu công nghiệp, công viên phần mềm và khu công nghệ cao tách biệt hay chuyển sang mô hình liên kết. Ông đề xuất vành đai công nghệ gồm sáu cực chức năng, từ tri thức và công nghệ cao đến sản xuất tiên tiến, đổi mới sáng tạo – tài chính, logistics toàn cầu và kinh tế xanh, kinh tế biển. Hướng đi này hợp lý hơn việc chỉ mở rộng thêm các điểm đầu tư riêng lẻ: năng lực cạnh tranh phụ thuộc vào việc tri thức, công nghệ, vốn và hàng hóa có lưu chuyển được giữa các cực hay không, chứ không chỉ vào quy mô từng khu.
Bối cảnh khiến đề xuất này đáng cân nhắc là TP.HCM đặt mục tiêu tăng trưởng GDP hai con số và nâng tỷ trọng đóng góp của năng suất nhân tố tổng hợp, trong khi chỉ số này bình quân chỉ đạt 4–5% mỗi năm giai đoạn 2016–2024. Khoảng cách đó khó thu hẹp bằng mô hình phân tán. Khu Công nghệ cao TP.HCM có giá trị sản xuất 23 tỷ USD và tạo 53.600 việc làm, nhưng khối doanh nghiệp FDI tạo ra 93% kim ngạch xuất khẩu, cho thấy quy mô hoạt động chưa đồng nghĩa với năng lực nội sinh mạnh. Vì vậy, thành phố cần đo cả hiệu quả nghiên cứu và phát triển, liên kết với doanh nghiệp trong nước và thương mại hóa công nghệ, thay vì chỉ đếm vốn đầu tư hay sản lượng.
Quản trị chung quyết định khả năng kết nối
Một vành đai trên bản đồ chưa phải một hệ sinh thái. Đề xuất của Cường đặt trọng tâm vào sáu lớp kết nối — từ hạ tầng vật lý, hạ tầng số, khoa học – công nghệ đến thể chế và liên kết quốc tế — cùng các dòng chảy tri thức, nhân lực, công nghệ, vốn, logistics và dữ liệu. Điều đó đòi hỏi một đầu mối điều phối đủ thẩm quyền để các cực phối hợp, nhưng không thay thế chức năng quản lý chuyên ngành của cơ quan nhà nước. Khung quản trị tích hợp đổi mới sáng tạo được đề xuất gồm bảy cấu phần, dựa trên kết nối vốn, kết nối công nghệ – đổi mới sáng tạo và khuôn khổ hợp tác. Nếu thiếu quy tắc chung về dữ liệu, tiêu chuẩn và trách nhiệm, các bên có thể cùng đầu tư hạ tầng mà vẫn không trao đổi được thông tin cần thiết.
Lợi ích phải đến được cả doanh nghiệp nhỏ và vừa, chứ không chỉ các tập đoàn có sẵn đội ngũ công nghệ. Dữ liệu công nghiệp thường bị giữ trong những hệ thống riêng biệt; nguồn dữ liệu dùng chung có thể giúp doanh nghiệp nhỏ tiếp cận đầu vào cần thiết để phát triển ứng dụng AI. Chương trình thí điểm VSM 70 do Trung tâm Cách mạng Công nghiệp lần thứ tư tại TP.HCM khởi động là một nền tảng để hỗ trợ doanh nghiệp chuyển đổi sản xuất thông minh và tăng năng lực cạnh tranh trong chuỗi giá trị. Đây là điểm nối thiết thực giữa tham vọng hạ tầng và hoạt động thường ngày: quy trình sản xuất hiệu quả hơn có thể củng cố việc làm, chất lượng dịch vụ logistics và độ tin cậy của hàng hóa trên hành trình tới cảng.
Thử nghiệm trước, mở rộng sau
Đề xuất lộ trình chia thành ba chặng, thay vì kỳ vọng một cuộc chuyển đổi tức thời: giai đoạn 2026–2030 thí điểm thể chế, lập Hội đồng điều phối và thiết lập nền tảng nghiên cứu – phát triển; giai đoạn 2030–2045 mở rộng có kiểm soát; giai đoạn 2045–2075 hướng tới hình thành siêu vùng khoa học – công nghệ thuộc nhóm 100 cụm hàng đầu thế giới theo WIPO. Mục tiêu Net Zero vào năm 2050 cũng được đặt trong tầm nhìn dài hạn này. Cách chia chặng có lý, miễn là mỗi bước được đánh giá bằng kết quả liên thông, mức độ tham gia của doanh nghiệp trong nước và khả năng thương mại hóa, thay vì chỉ bằng số dự án hay diện tích.
Thông điệp lớn không phải cứ xây thêm hạ tầng là tăng trưởng sẽ tự đến. TP.HCM cần biến kết nối thành năng lực vận hành chung: nhà máy trao đổi được dữ liệu với logistics, cảng phối hợp với giao thông, doanh nghiệp nhỏ tiếp cận công cụ và chính quyền duy trì được khung quản trị nhất quán. Một vành đai công nghệ đa cực có thể giúp thành phố gắn tri thức với sản xuất và thị trường toàn cầu, nhưng chỉ khi cơ chế điều phối đi cùng đầu tư vật chất. Ưu tiên đúng là xây nền tảng chung, thử nghiệm có trách nhiệm rồi mở rộng theo hiệu quả; đó mới là con đường thuyết phục để nâng năng suất và vị thế công nghệ.
