Nghệ nhân gỗ truyền thống: người giữ hồn gỗ và truyền lửa văn hóa
Nghệ nhân gỗ truyền thống là những người dành cả đời bên dùi, đục và thớ vân gỗ, không chỉ tạo ra sản phẩm mỹ nghệ tinh xảo mà còn giữ, truyền và làm mới vốn tri thức nghề, kỹ thuật chạm khắc gỗ cùng câu chuyện văn hóa được trao qua nhiều thế hệ, để di sản thủ công Việt tiếp tục tồn tại trong đời sống hiện đại như một phần căn cước cộng đồng. Họ là những người vừa lao động tay nghề, vừa làm "người kể chuyện" bằng vật liệu tưởng như vô tri, biến xưởng mộc thành lớp học, thành không gian ký ức chung cho nghệ nhân, học trò và du khách. Bởi nếu gỗ chỉ dừng lại ở sản phẩm hàng hóa, mà không gắn với ký ức làng nghề và sự tiếp nối của thế hệ trẻ học nghề mộc, chúng ta sẽ đánh mất phần sâu nhất của di sản.
Huỳnh Sướng: hơn 40 năm cầm dùi, đục để giữ hồn mộc Kim Bồng
Lời khẳng định mạnh nhất cho sức sống của nghệ nhân gỗ truyền thống chính là hành trình của Nghệ nhân Nhân dân Huỳnh Sướng ở làng mộc Kim Bồng, người đã miệt mài cầm dùi, cầm đục hơn 40 năm để giữ hồn làng nghề. Trong mùi gỗ mới ngai ngái và bụi mùn cưa phủ kín, ông xem mỗi thớ gỗ như một tri kỷ, tin rằng "gỗ không phải vật liệu vô tri" mà luôn ẩn chứa hình hài riêng chờ người thợ giỏi đánh thức. Tháng 6-2016, nghề mộc Kim Bồng được công nhận là Di sản Văn hóa phi vật thể quốc gia – một điểm mốc quan trọng, nhưng đáng giá hơn là cách ông biến danh hiệu này thành trách nhiệm sống: vừa sáng tạo những tác phẩm như “Cội nguồn” được xếp vào nhóm sản phẩm thủ công xuất sắc năm 2010, vừa kiên trì truyền nghề để làng không bị hóa thành bảo tàng tĩnh.
Truyền nghề: từ lời thề nội tộc đến sứ mệnh dựng nghề, dựng người
Điều đáng nói nhất ở Huỳnh Sướng không chỉ là tay nghề, mà là lựa chọn phá bỏ "vùng an toàn" của làng nghề. Nhận ra nguy cơ mai một, năm 1996 ông cùng cha là Nghệ nhân Nhân dân Huỳnh Ri phối hợp với chính quyền mở lớp truyền nghề cho 15 học viên trẻ ngoài dòng tộc, xóa bỏ lời thề “truyền nghề nội tộc” từng tồn tại ở Kim Bồng. Với sự hỗ trợ của UNESCO, ông tiếp tục nuôi ngọn lửa đam mê cho 30 học viên chính quy khác, rồi mở rộng dạy cả trong và ngoài địa phương. Đó là lựa chọn mang tính tranh luận: khi bí quyết nghề không còn khép kín, nhiều người lo mất "độc quyền" kỹ thuật chạm khắc gỗ. Nhưng thực tế, nếu tri thức nghề không được chia sẻ cho thế hệ trẻ học nghề mộc, thì chính làng nghề mới là thứ bị thất truyền. Truyền nghề ở đây không phải nhượng lại bí mật, mà là dựng người để cùng gánh trách nhiệm với di sản thủ công Việt.
Khi di sản bước ra phố: trải nghiệm trực tiếp như cầu nối bảo tồn
Di sản không thể sống nếu chỉ nằm trong hồ sơ công nhận. Vì vậy, các hoạt động đưa nghề ra khỏi xưởng, bước vào không gian đô thị là một chuyển động cần thiết. Tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám, chương trình "Đưa nghề ra phố" giới thiệu nghề thủ công truyền thống thông qua trải nghiệm trực tiếp: du khách được cầm chiếc đục, chạm vào gỗ, thử thao tác chạm khắc và nghe câu chuyện về hoa văn, kỹ thuật đục chạm, về cách người thợ gửi tư duy thẩm mỹ vào từng sản phẩm. Đây không phải sự thay thế vai trò làng nghề, mà là cách mở rộng không gian giao lưu để công chúng hiểu và trân trọng hơn những giá trị đang được gìn giữ trong đời sống. Khi một người lần đầu cầm dụng cụ mà hoàn thành được sản phẩm nhỏ, khoảnh khắc ấy tạo ra kết nối thực sự với di sản chạm khắc gỗ Việt được kể qua nhiều thế hệ.
Giữ chiều sâu văn hóa trong thời công nghiệp và kết luận cho thế hệ trẻ
Thách thức lớn nhất hôm nay không phải thiếu danh hiệu, mà là nguy cơ làm phẳng di sản. Trong quá trình công nghiệp hóa, sản phẩm thủ công phải cạnh tranh với hàng sản xuất công nghiệp, vốn có giá thành thấp hơn và hoàn thiện nhanh hơn. Trong khi đó, để làm nghề, người thợ cần nhiều năm học hỏi, rèn kiên nhẫn và tích lũy kinh nghiệm. Nếu những chương trình trải nghiệm chỉ dừng ở vài động tác minh họa, còn câu chuyện nghề được kể hoàn toàn bởi người ngoài, trải nghiệm sẽ hời hợt và mất chiều sâu văn hóa. Bảo tồn hiệu quả không nằm ở việc trưng bày nguyên trạng, mà ở khả năng đưa di sản thủ công Việt vào đời sống, để cả nghệ nhân và công chúng cùng chia sẻ trách nhiệm gìn giữ. Thế hệ trẻ học nghề mộc cần được nhìn thấy nghề như một con đường sống chứ không chỉ là hoài niệm; còn cộng đồng cần sẵn sàng bước vào xưởng, cầm đục, lắng nghe và tôn trọng những người đang ngày ngày "kể chuyện bằng gỗ".
