Khi người trẻ quyết chọn di sản thay vì sự nghiệp ổn định
Chạm khắc gỗ truyền thống là nghề thủ công gia đình dựa trên kỹ thuật đục, chạm tinh xảo được truyền qua nhiều thế hệ, đòi hỏi người thợ mộc trẻ phải học trong nhiều năm, rèn luyện tay nghề tỉ mỉ và đặt trọn tâm huyết để tạo ra từng sản phẩm mang dấu ấn cá nhân, khó có thể thay thế bằng máy móc hiện đại. Trong bối cảnh thị trường ưu tiên sản phẩm công nghiệp nhanh, lựa chọn tiếp tục nghề chạm khắc gỗ truyền thống là một quyết định có phần “ngược dòng” của giới trẻ. Họ chấp nhận rời bỏ công việc văn phòng ổn định, mức thu nhập hấp dẫn để quay về xưởng mộc, xưởng gỗ, xưởng thủ công của gia đình, nơi từng đường nét trên gỗ, trên nến, trên đất gốm là kết quả của hàng giờ lao động chân tay. Quyết định ấy không lãng mạn như nhiều người tưởng, mà là một sự đánh đổi rất cụ thể về thời gian, sức lực và cả thu nhập.
Từ bỏ mức lương kỹ sư 20 triệu để giữ nghề thủ công gia đình
Câu chuyện của Nguyễn Hoàng Nguyên, sinh năm 1999, là ví dụ điển hình cho lựa chọn quay về với nghề thủ công gia đình. Một buổi chiều cuối năm 2024, anh thấy cha mình, ông Nguyễn Anh Dũng (sinh năm 1970), ngồi trầm ngâm bên những khuôn đèn cầy long phụng vì đơn hàng thưa thớt. Đôi đèn cưới truyền thống, chạm khắc tỉ mỉ, nuôi sống gia đình hơn 30 năm, đang bị lấn át bởi sản phẩm "mì ăn liền" nhập từ nước ngoài. Theo Nguyên, công việc kỹ sư xây dựng với mức lương khoảng 20 triệu đồng/tháng và lộ trình thăng tiến rõ ràng không còn cho anh cảm giác phù hợp. Anh quyết định nghỉ việc, cùng vợ là Ngọc Dung rời bỏ công việc tư vấn pháp lý để quay về xưởng, nhận lấy trách nhiệm bảo tồn nghề thủ công gia đình. Cả hai không chỉ học lại từng công đoạn đúc khuôn, chạm khắc long phụng mà còn mang tư duy quản lý, tiếp thị hiện đại vào xưởng, từ câu chuyện đóng gói đến bán hàng online. Việc mỗi hộp nến bán lẻ tại xưởng có giá 89.000-345.000 đồng, màu đặt riêng tính thêm 30.000 đồng/hộp cho thấy họ đang cố giữ sản phẩm thủ công ở mức giá cạnh tranh với nến công nghiệp.
Phù Khê: làng chạm khắc gỗ sống nhờ lớp thợ trẻ kiên trì
Tại phường Phù Khê, xưởng gỗ mỹ nghệ của nghệ nhân Nguyễn Trần Hiệp vẫn rộn ràng vào 7 giờ sáng với tiếng máy, tiếng đục, tiếng chạm lên từng thớ gỗ. Nhưng điều ông trăn trở nhất không phải là đơn hàng, mà là lớp thợ kế cận. Để trở thành thợ mộc trẻ giỏi chạm khắc gỗ truyền thống, người học phải trải qua nhiều năm rèn luyện, có những tác phẩm chế tác liên tục từ một đến hai năm mới hoàn thiện. Học viên Phạm Sỹ Lượng chia sẻ rằng anh mất hơn ba năm học nghề mới được trở thành thợ chính, thu nhập khoảng 12 triệu đồng mỗi tháng. Cái giá của nghề không chỉ là thời gian dài mà còn là sự kiên trì trong việc làm đi làm lại cùng một động tác chạm, cùng một họa tiết. Khi nhiều bạn trẻ chọn các công việc thu nhập cao, ổn định hơn, việc vài người dám gắn bó với nghề chạm khắc gỗ truyền thống trở thành yếu tố sống còn để bảo tồn di sản thủ công trên những tấm gỗ.
Áp lực kinh tế và rào cản thời gian học nghề
Nghề thủ công gia đình, từ chạm khắc gỗ đến làm đèn cầy cưới, đều đối mặt cùng lúc hai sức ép: cạnh tranh với sản phẩm công nghiệp và thiếu người trẻ kế nghiệp. Ngay tại xưởng nến long phụng, Nguyên phải lo bài toán dòng tiền để trả lương cho 10 cô chú thợ trong những tháng thấp điểm cưới hỏi, đồng thời chịu áp lực giá từ nến công nghiệp nhập khẩu. Ở tầm rộng hơn, Sở Nông nghiệp và Môi trường cho biết toàn tỉnh có 87 làng nghề và 7 nghề truyền thống, tạo việc làm cho 138,6 nghìn lao động với thu nhập từ 6,5-9 triệu đồng/người/tháng. Con số này cho thấy làng nghề vẫn giữ vai trò quan trọng trong chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn, nhưng mức thu nhập chưa đủ hấp dẫn so với các ngành khác. Điều đáng nói, theo các nghệ nhân, khó khăn lớn nhất của việc bảo tồn di sản thủ công nằm ở chỗ nghề đòi hỏi thời gian học dài, tay nghề vững, trong khi giới trẻ có nhiều lựa chọn nghề nghiệp khác nhanh hơn, dễ thấy kết quả hơn.
Giữ nghề trong gia đình và bài toán bảo tồn di sản thủ công
Trước cảnh thiếu người học nghề, nhiều nghệ nhân chọn truyền dạy ngay trong gia đình để giữ nghề thủ công gia đình không bị đứt gãy. Bà Nguyễn Thị Thu, sau hơn 35 năm làm bánh phu thê, đã truyền toàn bộ kinh nghiệm cho con trai Nguyễn Đình Sơn. Câu chuyện ấy không khác nhiều với gia đình ông Dũng – Hoàng Nguyên, nơi những bí quyết chạm khắc long phụng được cha dốc hết tâm huyết truyền lại cho hai vợ chồng trẻ. Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường, hoạt động làng nghề giúp thu hẹp khoảng cách phát triển giữa thành thị và nông thôn. Nhưng nếu thiếu lớp kế cận, nhiều kỹ thuật thủ công tinh xảo sẽ dần mai một. Trong tương lai, vợ chồng Nguyên mong muốn phát triển xưởng thành mô hình doanh nghiệp di sản, vừa giữ nguyên đôi đèn long phụng chuẩn truyền thống, vừa biến nó thành nét đẹp văn hóa trong đám cưới Việt hiện đại. Nếu có thêm chính sách hỗ trợ quỹ đất, vốn tín dụng trung và dài hạn với lãi suất phù hợp, lựa chọn của những người trẻ quay về làng nghề sẽ không còn là sự “hy sinh” mà trở thành con đường bền vững để bảo tồn di sản thủ công.
