Vinh quang sân khấu và khoảng trống an sinh cho nghệ sĩ cổ điển tuổi già
Nghệ sĩ cổ điển tuổi già là những người từng cống hiến cả đời cho cải lương, kịch nói và các loại hình sân khấu truyền thống, được khán giả ghi nhớ như huyền thoại, nhưng khi bước qua tuổi xế chiều lại đối diện thực tế khắc nghiệt: sức khỏe sa sút, thu nhập bấp bênh, không nhà cửa ổn định và ít được bảo đảm an sinh, tạo nên khoảng cách đau đớn giữa danh tiếng văn hóa và đời sống vật chất. Chính nghịch lý này đang bộc lộ rõ trong câu chuyện của nhiều diễn viên hưu trí Việt Nam, khiến xã hội buộc phải đặt câu hỏi: chúng ta trân trọng di sản nghệ thuật bằng lời ngợi ca, hay bằng những chính sách bảo trợ nghệ sĩ lão niên cụ thể và hiệu quả hơn.
Nếu nhìn bề mặt, hình ảnh các nghệ sĩ trên truyền hình, trong những đêm diễn tri ân hay lễ vinh danh có vẻ đủ đầy và sang trọng. Nhưng phía sau ánh đèn là vô số cuộc đời âm thầm chống chọi với bệnh tật, chi phí sinh hoạt và nỗi lo ngày mai. Nghệ sĩ cổ điển tuổi già không chỉ là câu chuyện cảm động của vài cá nhân, mà là tấm gương phản chiếu cách chúng ta đối xử với những người đã góp phần kiến tạo ký ức văn hóa của cả cộng đồng.
Ngọc Xuân Hương: từ đào chính cải lương đến xe ôm nuôi con bệnh
Tình cảnh của nghệ sĩ cải lương Ngọc Xuân Hương là một ví dụ điển hình cho cụm từ cải lương nghèo đói gắn với tuổi già. Ở tuổi 77, sức khỏe bà đã suy giảm vì huyết áp và tim mạch, không còn đủ lực để trở lại sân khấu cải lương. Nhưng thay vì an dưỡng, bà phải mưu sinh bằng nghề chạy xe ôm quanh khu phố, chủ yếu chở học sinh đi học hoặc đưa những người lớn tuổi trong xóm ra chợ kiếm thêm thu nhập. Đằng sau chiếc xe máy cũ ấy là trách nhiệm nặng nề với người con gái 58 tuổi bị động kinh, ngày có thể lên cơn tới bảy lần, bệnh kéo dài từ năm 23 tuổi chưa thể chữa khỏi.
Bi kịch của một diễn viên hưu trí Việt Nam hiện rõ khi nhớ lại, suốt thời trẻ đi hát, mọi đồng tiền bà có đều gửi về cho cha mẹ xây nhà, để rồi về sau căn nhà được chia cho các anh em, còn bà không có lấy một chỗ ở ổn định. Bà nghỉ hát từ năm 1992 trong tình trạng “không lương hưu, không nhà cửa, gần như không có gì” – một câu nói lạnh lùng phơi bày khoảng trống an sinh dành cho nghệ sĩ. Hiện hai mẹ con vẫn phải thuê căn nhà cấp bốn chật hẹp với giá 2,5 triệu đồng mỗi tháng, điện nước tính chung, và bà nhận may thảm với tiền công khoảng 30.000 đồng mỗi tấm, mất hai đến ba ngày mới xong. Đây là câu chuyện khiến nhiều khán giả xót xa: nữ tướng Bùi Thị Xuân từng oai phong trên sân khấu giờ lận đận với những việc nhỏ nhoi để sống qua ngày.
Kim Cương: huyền thoại minh mẫn nhưng vẫn tự gánh trách nhiệm xã hội
Trái ngược phần nào với cảnh nghèo của nhiều nghệ sĩ cổ điển tuổi già, Nghệ sĩ Nhân dân Kim Cương ở tuổi 89 hiện lên như một biểu tượng hiếm hoi còn đủ minh mẫn, quý phái và có mạng lưới hỗ trợ tốt hơn. Mới đây, bà tổ chức đêm diễn “Tri ân khán giả” tại TP.HCM, quy tụ hàng loạt tên tuổi lớn của sân khấu cải lương và kịch nói, như NSND Thanh Tuấn, NSND Minh Vương, NSND Thanh Điền, NSND Thanh Nam, NSND Quế Trân, NSƯT Hữu Châu, NSƯT Phượng Hằng, NSƯT Minh Minh Tâm tham gia. Đó không chỉ là một chương trình nghệ thuật, mà còn là lời nhắc mạnh mẽ: khán giả chính là điểm tựa tinh thần và kinh tế giúp người nghệ sĩ đi đường dài với nghề, như cách NSND Trịnh Kim Chi nhấn mạnh về ý nghĩa của hai chữ “tri ân” đối với nghệ sĩ.
Điều đáng chú ý là ở tuổi gần 90, Kim Cương không chọn thu mình mà dành nhiều thời gian cho hoạt động thiện nguyện, hỗ trợ các nghệ sĩ có hoàn cảnh khó khăn và duy trì quỹ học bổng mang tên mẹ – NSND Bảy Nam. Ảnh bà trong tà áo dài, khăn vấn, trang điểm trang nhã cho thấy một thế hệ nghệ sĩ vừa là người sáng tạo, vừa là người đỡ đầu. Song chính việc một huyền thoại phải đứng ra làm công việc bảo trợ nghệ sĩ lão niên đã phần nào bộc lộ khoảng trống của hệ thống: thay vì có một chính sách bài bản cho nghệ sĩ cổ điển tuổi già, chúng ta đang phụ thuộc vào lòng hảo tâm của chính những người từng đứng trên sân khấu.
Khoảng cách giữa vinh danh văn hóa và an sinh vật chất
Đặt song song hai hình ảnh – một Ngọc Xuân Hương 77 tuổi sống trong nhà thuê mục nát, chạy xe ôm nuôi con bệnh, và một NSND Kim Cương U90 vẫn ung dung trong không gian tri ân sang trọng – chúng ta thấy rõ sự chênh lệch không chỉ giữa cá nhân, mà còn giữa cách xã hội tổ chức vinh danh và cách đảm bảo an sinh. Những danh hiệu cao quý, những cụm từ mỹ miều như “tứ đại mỹ nhân sân khấu miền Nam” từng gắn với Kim Cương hay những vai đào chính lừng lẫy của Ngọc Xuân Hương không tự động chuyển hóa thành lương hưu, bệnh viện tốt, chỗ ở ổn định cho họ khi rời sân khấu.
Ở đây, vấn đề không phải là thiếu lòng thương của đồng nghiệp hay khán giả: NSND Thanh Tuấn vẫn âm thầm lo toàn bộ chi phí thuốc men cho con gái của Ngọc Xuân Hương dù đôi bên ly hôn đã hơn nửa thế kỷ; bản thân Kim Cương nhiều năm hỗ trợ nghệ sĩ khó khăn. Vấn đề nằm ở chỗ nhà nước và ngành văn hóa chưa xây dựng một cơ chế bảo trợ nghệ sĩ lão niên rõ ràng, phù hợp đặc thù nghề tự do, không hợp đồng và không đóng bảo hiểm như công chức. Khi các huyền thoại phải trông cậy vào tình nghĩa cá nhân thay vì một hệ thống, di sản sân khấu truyền thống có nguy cơ trở thành thứ được ngợi ca trong sách báo nhưng thiếu người bảo vệ trên thực tế.
Không thể để nghệ sĩ cổ điển huyền thoại tiếp tục đơn độc
Nhìn lại, câu chuyện của những nghệ sĩ cổ điển tuổi già hôm nay không chỉ là vài mẩu tin gây xúc động mà là lời nhắc trách nhiệm. Những diễn viên hưu trí Việt Nam đã góp phần làm nên ký ức chung qua từng vai diễn, từng mùa lưu diễn, từng vở cải lương, kịch nói ghi dấu trong tâm trí khán giả. Khi họ phải ngủ trong nhà thuê xuống cấp 2,5 triệu đồng mỗi tháng, chấp nhận tiền công 30.000 đồng cho một tấm thảm may mất ba ngày, hoặc chỉ trông chờ vào sự giúp đỡ của vài đồng nghiệp, đó là sự thất bại của cả một hệ thống chính sách chứ không phải “số phận cá biệt”.
Đã đến lúc ngành văn hóa, các hội nghề nghiệp và cộng đồng khán giả đối thoại nghiêm túc về một mô hình bảo trợ nghệ sĩ lão niên dài hạn: từ quỹ hỗ trợ y tế, nhà ở xã hội cho nghệ sĩ đến cơ chế lương hưu tương thích với đặc thù nghề. Không ai có thể ngăn tuổi tác hay bệnh tật, nhưng chúng ta hoàn toàn có thể tránh để một nghệ sĩ từng là biểu tượng – như nữ tướng Bùi Thị Xuân hay “tứ đại mỹ nhân” sân khấu – phải đối diện tuổi già với nghèo đói và bất an. Tôn trọng di sản nghệ thuật không dừng ở lời tri ân trên sân khấu, mà phải thể hiện trong cách chúng ta đảm bảo một tuổi già có nhân phẩm cho những người đã dùng cả cuộc đời để đứng dưới ánh đèn.
