Tuổi già nghệ sĩ cải lương: vinh quang nghệ thuật, chật vật đời sống
Nghệ sĩ cải lương tuổi già là những người đã dành cả thanh xuân cho sân khấu đờn ca tài tử, khắc họa bao nhân vật đi vào ký ức khán giả, nhưng khi ánh đèn tắt, họ thường phải đối mặt với tình trạng tài chính nghệ sĩ bấp bênh, sức khỏe suy giảm và cuộc sống cô quạnh, không tương xứng với đóng góp văn hóa của mình. Câu chuyện về cuộc sống nghệ sĩ lớn tuổi vì thế không chỉ là vài mảnh đời buồn, mà là tấm gương phản chiếu một hệ thống đã quá lâu xem vinh danh quan trọng hơn an sinh. Đặt vấn đề này lên bàn không phải để thương hại, mà để chất vấn cách chúng ta đối xử với chính di sản tinh thần của mình.
Kim Phương: may mắn hiếm hoi và nỗi xót xa nhìn đồng nghiệp chật vật
NSƯT Kim Phương ở tuổi 73 vẫn miệt mài với các vai diễn, từ sân khấu cải lương đến phim ảnh, và mới đây trở lại Chuông vàng vọng cổ với vai trò giám khảo khách mời. Bà tự nhận mình là người may mắn khi cuộc sống ổn định, có cơ hội tiếp tục làm nghề. Nhưng chính sự ổn định ấy khiến bà càng thấm thía thực tế nhiều nghệ sĩ cải lương tuổi già phải chật vật mưu sinh, không có một cơ ngơi ổn định, thậm chí phải vào viện dưỡng lão hoặc chịu cảnh bơ vơ khi tuổi xế chiều. "Thực tế đó khiến không ít nghệ sĩ cải lương phải đối diện với cuộc sống khó khăn, thậm chí phải vào viện dưỡng lão". Đằng sau những danh hiệu NSND, NSƯT mà bà từng chứng kiến lớp trẻ được phong tặng, vẫn là câu hỏi: lương hưu nghệ sĩ Việt và các chính sách an sinh đã đủ để họ yên lòng về già chưa?
Kim Lệ Thủy: từ đào chánh lừng lẫy đến căn nhà chật hẹp và giấc mơ đứng lại sân khấu
Nghệ sĩ Kim Lệ Thủy từng là đào chánh của nhiều đoàn cải lương, sánh vai cùng những tên tuổi Minh Phụng, Hùng Cường, Ngọc Giàu, Bạch Tuyết, ghi dấu trong hàng loạt vở diễn như "Tướng cướp Bạch Hải Đường", "Tiếng sóng Rạch Gầm". Khi sân khấu không còn như thời hoàng kim, bà lặng lẽ lui về, sống cùng chồng trong một căn nhà nhỏ, chật hẹp, đồ đạc ngổn ngang, chỉ đủ kê một chiếc giường. Cuộc sống khó khăn, bệnh tật với hàng loạt vấn đề về tim, gan, thận khiến bà gần như chỉ có thể ngồi một chỗ, sinh hoạt phải nhờ chồng hỗ trợ. Thế nhưng, ngay trong cảnh thiếu thốn đó, bà vẫn mơ được đứng lại trên sân khấu, ngân nga câu vọng cổ cho thỏa nỗi nhớ nghề. Đây là hình ảnh điển hình của cuộc sống nghệ sĩ lớn tuổi: đam mê nghệ thuật còn nguyên, nhưng cơ thể và túi tiền đều không còn đủ sức nâng giấc mơ.
Phú Đôn và lương hưu 7,5 triệu: ổn định tương đối, nhưng câu hỏi hệ thống vẫn còn đó
Trái với nhiều đồng nghiệp cải lương, NSƯT Phú Đôn – gương mặt quen thuộc trên màn ảnh nhỏ – có một tuổi già tương đối bình yên. Ở tuổi 66, ông sống giản dị bên vợ con trong căn nhà ở phố Thụy Khuê, sau khi nghỉ hưu năm 2020. Sau 6 năm nghỉ chế độ, ông nhận lương hưu 7,5 triệu đồng mỗi tháng, và cho biết với lối sống tiết kiệm, khoản này đủ trang trải sinh hoạt hằng ngày. "Sau khi nghỉ chế độ được 6 năm, ông nhận lương hưu 7,5 triệu đồng/tháng". Nhưng việc một nghệ sĩ được đào tạo bài bản, gắn bó với nhà hát quốc gia phải tự hài lòng với mức lương hưu vừa đủ chi tiêu cho thấy hệ thống an sinh hiện tại chỉ mới đạt ngưỡng tối thiểu. Khoảng cách giữa ghi nhận danh hiệu, vai diễn để đời và bảo đảm tài chính lâu dài vẫn là khoảng trống lớn trong tình trạng tài chính nghệ sĩ, không thể che lấp bằng vài câu chuyện may mắn cá nhân.
Khoảng cách giữa vinh danh và an sinh: vấn đề không chỉ của riêng nghệ sĩ
Nhìn chung, những câu chuyện khác nhau của Kim Phương, Kim Lệ Thủy và Phú Đôn cho thấy một mẫu số chung: hệ thống tôn vinh nghệ sĩ bằng danh hiệu, tràng pháo tay, nhưng lại lúng túng khi phải bảo vệ họ trong cuộc sống đời thường. Ngay cả khi các thế hệ trẻ được phong NSND, NSƯT, bản thân sân khấu cải lương đang thiếu đất diễn, thiếu điều kiện để tích lũy kinh nghiệm và tạo nên những vở diễn quy mô. Khi nguồn thu từ biểu diễn bấp bênh, lương hưu nghệ sĩ Việt thấp, không ít người về già rơi vào cảnh khó khăn kéo dài. Khoảng cách giữa sự công nhận văn hóa và an sinh tài chính là một vấn đề mang tính hệ thống của nghệ thuật truyền thống. Nếu xã hội chỉ dừng lại ở việc "xót xa" mỗi khi xem một phóng sự về nghệ sĩ neo đơn, thì chúng ta đang chấp nhận một thực tế: di sản tinh thần được xây bằng đời người nhưng được trả giá bằng vài đồng lương hưu.
