Khi hào quang không hóa thành lương hưu
Nghệ sĩ cổ điển tuổi già là những người gắn đời mình với sân khấu cải lương, kịch nói, chèo… từng tạo nên ký ức văn hóa cho nhiều thế hệ khán giả, nhưng khi ánh đèn tắt, họ thường phải đối mặt với thiếu thốn vật chất, bệnh tật và gánh nặng gia đình trong cảnh thu nhập bấp bênh, gần như không có lương hưu hay điểm tựa tài chính ổn định. Đây không phải bi kịch cá nhân, mà là một vấn đề xã hội kéo dài nhiều thập niên. Trường hợp cải lương Ngọc Xuân Hương và nghệ sĩ nhân dân Kim Cương cho thấy rõ sự chênh lệch đau đớn giữa vinh danh nghệ thuật và an sinh thực tế. Ngày hôm nay, chúng ta tôn họ là tượng đài, ngày mai họ lặng lẽ chạy xe ôm hoặc gom góp tiền trọ như bất kỳ lao động tự do nào.
Ngọc Xuân Hương: từ nữ tướng sân khấu đến người chạy xe ôm tuổi U80
Nhóm "Hành trình Ngũ Long" mới đây tìm đến căn nhà thuê chật chội, xuống cấp nơi nghệ sĩ cải lương Ngọc Xuân Hương sống cùng con gái 58 tuổi bị động kinh. Người phụ nữ từng là đào chánh, từng vào vai nữ tướng Bùi Thị Xuân trong vở "Nữ tướng cờ đào" nay ở tuổi U80 phải chạy xe ôm, nhận chở học sinh, người già đi chợ để kiếm từng đồng nuôi con và trả tiền trọ. Bi kịch ở chỗ, toàn bộ tiền đi hát thời trẻ bà gửi về cho cha mẹ xây nhà, nhưng về sau căn nhà được chia cho các anh em, còn bà không có một mét vuông nào đứng tên nên cả đời sống cảnh thuê trọ. Đó là một câu chuyện vừa thấm tình hiếu thảo, vừa phơi bày khoảng trống pháp lý và phúc lợi dành cho nghệ sĩ cổ điển.
“Bà nghỉ hát từ năm 1992, không lương hưu, không nhà, gần như chẳng còn gì trong tay” là câu nói tóm gọn cả đời một nghệ sĩ cải lương từng được khán giả tung hô. Ngày nay, lịch làm việc của bà chỉ xoay quanh những cuốc xe ôm, những tấm thảm may gia công được khoảng 30.000 đồng mỗi chiếc trong 2–3 ngày, và những cơn co giật bất ngờ của người con gái đã mang bệnh động kinh từ năm 23 tuổi. Khán giả xưa từng xúc động với hình ảnh nữ tướng hiên ngang trên sân khấu, giờ lại xót xa trước cảnh người nghệ sĩ già phải ở nhà cấp bốn thuê với giá 2,5 triệu đồng mỗi tháng, đã bao gồm tiền điện nước. Hào quang nghệ thuật, rất tiếc, không thể đổi thành bảo hiểm sức khỏe hay lương hưu cho tuổi xế chiều.
Kim Cương: huyền thoại sân khấu vẫn đi làm thiện nguyện ở tuổi U90
Ở một cực khác của bản đồ đời sống nghệ sĩ cổ điển tuổi già là hình ảnh nghệ sĩ nhân dân Kim Cương – người sinh năm 1937 tại Sài Gòn, trong gia đình có truyền thống nghệ thuật lâu đời. Bà từng được xem là “tứ đại mỹ nhân sân khấu” miền Nam thập niên 60–70, là đào chính của cải lương rồi dũng cảm rẽ sang kịch nói, lập Đoàn kịch Kim Cương, vừa diễn, vừa viết, vừa đạo diễn. Ở tuổi gần 90, Kim Cương vẫn diện áo dài, vấn khăn, xuất hiện minh mẫn, quý phái trong đêm diễn Tri ân khán giả tại TP.HCM, nơi bà gửi lời cảm ơn và gặp lại đồng nghiệp gắn bó qua nhiều thập niên. Nhưng điều đáng nói hơn là ở tuổi U90, bà dành phần lớn thời gian cho hoạt động thiện nguyện, hỗ trợ các nghệ sĩ có hoàn cảnh khó khăn và duy trì quỹ học bổng mang tên mẹ – nghệ sĩ nhân dân Bảy Nam.
Nếu Ngọc Xuân Hương là tấm gương về nghệ sĩ nghèo vẫn gắng kiếm sống để nuôi con, thì Kim Cương là hình mẫu nghệ sĩ lão niên dùng phần còn lại của đời mình để nâng đỡ đồng nghiệp yếu thế. Từng trải qua tuổi thơ theo gánh hát, chứng kiến cảnh mẹ – NSND Bảy Nam – phải bán dần phục trang, đạo cụ, phông màn để đổi lấy cái ăn trong lúc đoàn hát túng thiếu, bà có lẽ hiểu quá rõ sự mong manh của nghề. Sự nghiệp rực rỡ, danh hiệu cao quý không che được ký ức khốn khó, nên thay vì an hưởng, bà tiếp tục đóng vai người đi cứu trợ, gây quỹ, trao học bổng. Ở góc độ xã hội, việc một nghệ sĩ 89 tuổi vẫn phải tự xoay xở nguồn lực để hỗ trợ nghệ sĩ lão niên khác cho thấy hệ thống hỗ trợ chính thức gần như bỏ trống sân khấu này cho những nỗ lực cá nhân.
Khoảng cách giữa vinh danh văn hóa và an sinh thực tế
Hai hình ảnh đối lập – một nữ nghệ sĩ chạy xe ôm, một huyền thoại sân khấu đi vận động thiện nguyện – cùng chỉ về một vấn đề: khó khăn tài chính nghệ sĩ không phải chuyện riêng lẻ, mà là hệ quả của một cơ chế chưa coi lao động nghệ thuật là nghề có bảo đảm an sinh dài hạn. Ngọc Xuân Hương nghỉ hát từ đầu thập niên 1990 nhưng không có lương hưu, nhà cửa hay bảo hiểm tương xứng với thời gian cống hiến. Trước đó, mẹ của Kim Cương là NSND Bảy Nam từng phải bán dần cả thế giới sân khấu – từ phục trang đến phông màn – để gia đình có cái ăn trong những tháng ngày túng thiếu. Khi một thế hệ nghệ sĩ cổ điển tuổi già vẫn phụ thuộc vào thu nhập từ xe ôm, may gia công, hoặc vào lòng hào phóng của đồng nghiệp nổi tiếng hơn, thì mọi lời tôn vinh di sản văn hóa trở nên lạc điệu.
Trong cấu trúc hiện tại, sự ghi nhận của xã hội dành cho nghệ sĩ chủ yếu dừng ở danh hiệu, huân chương, đêm vinh danh. Những thứ đó có giá trị tinh thần lớn, nhưng lại không trả được tiền thuốc, tiền trọ hay nuôi nổi người thân phụ thuộc. Trường hợp con gái 58 tuổi của Ngọc Xuân Hương, bệnh động kinh từ năm 23 tuổi, không chồng, không con, toàn bộ sinh hoạt trông chờ vào mẹ già và tiền thuốc do nghệ sĩ nhân dân Thanh Tuấn chi trả, cho thấy tác động lan sang cả thế hệ sau. Họ là những người chịu ảnh hưởng trực tiếp từ việc thu nhập của nghệ sĩ không ổn định, thiếu lương hưu, thiếu mạng lưới hỗ trợ nghệ sĩ lão niên. Hệ thống hiện nay đang để gia đình nghệ sĩ tự xoay xở và trông chờ vào lòng tốt cá nhân, thay vì có chính sách rõ ràng gắn với bảo hiểm, quỹ hỗ trợ hay nhà ở xã hội.
Tuổi xế chiều của nghệ sĩ cổ điển cần hơn những lời tri ân
Không thể nói chúng ta đã yêu nghệ sĩ cổ điển đủ nhiều nếu vẫn để họ già đi trong cảnh chạy xe ôm, may thảm thuê, hoặc gom từng khoản tiền từ thiện để sống qua tháng. Đêm Tri ân khán giả của nghệ sĩ nhân dân Kim Cương là một cử chỉ đẹp, nhưng nó vô tình nhắc rằng chính những nghệ sĩ lão niên đang phải đứng ra làm công việc "hỗ trợ nghệ sĩ lão niên", thay cho các cơ chế chính thống. Trong khi đó, người như Ngọc Xuân Hương, với một đời gắn bó sân khấu, lại không có lương hưu, không nhà, phải làm lao động tay chân ở tuổi U80 để nuôi con bệnh. Đây là nghịch lý khó chấp nhận nếu chúng ta coi nghệ thuật là một phần căn cốt của bản sắc.
Tuổi xế chiều của nghệ sĩ cổ điển tuổi già cần hơn danh hiệu: họ cần bảo hiểm sức khỏe phù hợp, chính sách hưu trí sân khấu, quỹ hỗ trợ nghệ sĩ lão niên vận hành bài bản, chứ không chỉ dựa vào thiện nguyện tự phát. Câu hỏi cuối cùng không phải dành cho họ, mà dành cho chúng ta – khán giả, nhà quản lý, cộng đồng: chúng ta muốn di sản cải lương, kịch nói sống tiếp ra sao, nếu những người mang nó trên vai lại sống phần đời cuối cùng trong thiếu thốn? Khi nào hào quang sân khấu mới thôi bị tắt cùng lúc với tuổi trẻ của nghệ sĩ, và được chuyển hóa thành an sinh thực tế cho họ và những người thân phụ thuộc?
