Cảng xanh không chỉ là đổi thiết bị
Cảng xanh là hệ thống cảng tổ chức hoạt động khai thác theo hướng tiết kiệm năng lượng, giảm phát thải và kiểm soát ô nhiễm, đồng thời bảo vệ môi trường biển và tăng khả năng ứng phó với biến đổi khí hậu. Đây là hướng đi Khánh Hòa đang chọn để dung hòa phát triển kinh tế biển với trách nhiệm môi trường. Đề án chuyển đổi và phát triển cảng xanh tại Khánh Hòa sẽ xây dựng giải pháp và thí điểm bộ tiêu chí theo Tiêu chuẩn cơ sở TCCS 02:2022/CHHVN.
Lý do cấp bách không nằm riêng ở mục tiêu phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050. Cảng biển còn phải đối mặt với thời tiết cực đoan, nước biển dâng và nguy cơ gây sức ép lên hệ sinh thái ven biển. Vì vậy, cảng biển xanh cần được nhìn như một cách nâng chất lượng vận hành và sức chống chịu của hạ tầng, chứ không phải một danh hiệu để quảng bá. Tính đến giữa năm 2026, Khánh Hòa có sáu khu bến, gồm 21 bến cảng và 42 cầu cảng, với tổng chiều dài hơn 8.785 mét. Quy mô ấy khiến chuyển đổi xanh trở thành bài toán quản trị toàn hệ thống, không thể chỉ trông vào vài dự án riêng lẻ.
Sáu khu bến vào phạm vi thí điểm
Phạm vi nghiên cứu và thực hiện gồm khu bến Bắc Vân Phong, Nam Vân Phong, Nha Trang, Cam Ranh, Cà Ná và Ninh Chữ. Việc chọn đủ sáu khu bến tạo cơ hội để bộ tiêu chí được thử trong những bối cảnh khai thác khác nhau, thay vì đánh giá một mô hình đơn lẻ rồi áp dụng đồng loạt. Riêng khu vực Trường Sa, định hướng xanh hóa phải gắn với yêu cầu kết hợp quốc phòng và dân sự.
Điểm xuất phát cho thấy khoảng cách thực hiện còn đáng kể. Trong 18 bến cảng đang khai thác được chấm sơ bộ, chỉ bốn bến tự chấm từ 3,5 điểm trở lên: Nhà máy đóng tàu Hyundai Việt Nam đạt 4,3 điểm, bến xăng dầu K662 đạt 3,8, Cảng quốc tế Cam Ranh đạt 3,7 và bến tổng hợp Nam Vân Phong đạt 3,5. Điểm bình quân toàn cụm gần 2,5/5, tương đương 50% thang điểm. Đây là dữ liệu định hướng, chưa thay cho đánh giá hay công nhận chính thức. Vì thế, kết quả đáng chú ý không phải bảng xếp hạng, mà là nhu cầu giúp từng bến nhận diện thiếu hụt và lập kế hoạch khắc phục.
Bộ tiêu chí biến cam kết thành hành động
Theo TCCS 02:2022/CHHVN, tiêu chí cảng xanh có ba phần: “Cam kết và sẵn sàng” chiếm 30%, tương ứng 1,5 điểm; “Hành động và thực hiện” chiếm 50%, tương ứng 2,5 điểm; “Hiệu lực và hiệu quả” chiếm 20%, tương ứng 1 điểm. Cách phân bổ này gửi một tín hiệu đúng: tuyên bố ý định chưa đủ, phần lớn trọng số thuộc về việc triển khai và kết quả. Doanh nghiệp cần xây dựng chiến lược, kế hoạch phát triển cảng xanh, lập báo cáo thường niên và có bằng chứng cho các hoạt động của mình.
Các giải pháp dự kiến gồm phát triển điện mặt trời áp mái, từng bước điện hóa thiết bị làm hàng và thí điểm cấp điện bờ tại các bến trọng điểm. Hỗ trợ kiểm kê khí nhà kính và vận hành hệ thống đo đạc, báo cáo, thẩm định ở cấp cụm cảng cũng là phần thiết yếu: không đo thì khó biết biện pháp nào thực sự giúp giảm phát thải cảng biển. Khuyến khích áp dụng các hệ thống quản lý ISO 14001, ISO 45001 và ISO 50001 có thể củng cố cách quản lý môi trường, an toàn và năng lượng. Nhưng tiêu chí chỉ có ý nghĩa nếu dữ liệu minh bạch và việc chấm điểm được kiểm chứng.
Đích đến là thay đổi có lộ trình
Đến năm 2030, Khánh Hòa đặt mục tiêu hình thành nhóm bến thí điểm được công bố đạt tiêu chí cảng xanh; toàn bộ bến cảng đầu tư xây dựng mới phải đáp ứng tiêu chí, còn các bến chưa đạt cần có kế hoạch khắc phục theo từng nhóm tiêu chí. Lộ trình này hợp lý hơn cách áp một nhãn xanh tức thời: bến mới được yêu cầu ngay từ khâu đầu tư, còn bến hiện hữu có hướng cải thiện theo thực trạng. Dù vậy, công bố mục tiêu chưa đồng nghĩa với chuyển biến. Tỉnh cần giúp doanh nghiệp hoàn thiện hồ sơ tự đánh giá, tập huấn nhân lực và duy trì kiểm tra tiến độ, thay vì để tiêu chí dừng ở thủ tục.
Thành công của cảng xanh Khánh Hòa nên được đo bằng mức giảm phát thải có thể kiểm chứng, năng lượng sử dụng hiệu quả hơn và hạ tầng chống chịu tốt hơn trước thiên tai. Đó cũng là cách nối hoạt động tại cầu cảng với mục tiêu rộng hơn: bảo vệ môi trường biển và thích ứng biến đổi khí hậu. Đề án đặt hệ thống cảng trên quỹ đạo hướng tới phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050. Đây là lựa chọn cần thiết với một địa phương dựa nhiều vào kinh tế biển; giá trị của thí điểm sẽ nằm ở việc biến bộ tiêu chí thành cải thiện thật trong vận hành, không phải chỉ đạt điểm trên giấy.
