Khoảng trống kỹ năng số không thể chờ thêm
Đào tạo nhà báo trong kỷ nguyên AI là quá trình trang bị cho người làm báo kỹ năng sử dụng công nghệ, dữ liệu và công cụ trí tuệ nhân tạo, đồng thời củng cố năng lực kiểm chứng, tác nghiệp và chịu trách nhiệm với thông tin. Đây không còn là nội dung bổ trợ, mà là điều kiện để báo chí giữ chất lượng trong môi trường đa nền tảng.
Ngày 12/11 tại Lâm Đồng, Hội Nhà báo Việt Nam tổ chức tọa đàm “Nâng cao chất lượng đào tạo, bồi dưỡng nhân lực báo chí đáp ứng yêu cầu thực tiễn”, mở đầu chuỗi tọa đàm chuyên sâu ở ba miền Bắc, Trung, Nam. Các cuộc trao đổi tập trung vào khoảng cách kỹ năng số, ứng dụng AI, tự động hóa, báo chí dữ liệu và quản trị rủi ro trên không gian mạng.
Lý do cần hành động sớm rất cụ thể: nhiều cơ quan báo chí địa phương còn thiếu người làm chủ công nghệ; phóng viên lúng túng khi khai thác dữ liệu số, nhận diện tin giả, trong khi sức ép về tốc độ và sản lượng có thể làm tác phẩm mất chiều sâu. Vì thế, kỹ năng số báo chí phải được xem là năng lực cốt lõi, không phải một khóa học ngắn hạn để hoàn thành thủ tục.
Làm chủ AI nhưng không giao phó trách nhiệm
AI trong báo chí có thể hỗ trợ xử lý dữ liệu và tạo nội dung ở quy mô lớn, nhưng năng suất không đồng nghĩa với độ chính xác hay sự thấu cảm. Nhà báo Nguyễn Hoàng Nhật nhận định: “AI không thay thế nhà báo nhưng nhà báo thành thạo AI sẽ thay thế nhà báo không tiếp cận AI.” Cảnh báo này nên được hiểu như lời thúc giục học hỏi, không phải lý do để chạy theo công cụ bằng mọi giá.
Nhà báo Nguyễn Thị Kim Hải lưu ý việc ứng dụng AI kéo theo rủi ro sai lệch thông tin, bản quyền và bảo mật dữ liệu; khâu kiểm duyệt cuối phải do con người thực hiện. Đây là ranh giới không thể nhường cho tự động hóa. Phóng viên vẫn cần tự đi tìm nguồn, đối chiếu lời kể với chứng cứ, đặt câu hỏi khó và cân nhắc hệ quả của thông tin đối với con người.
Do đó, chương trình đào tạo không nên dừng ở hướng dẫn thao tác phần mềm. Cần rèn năng lực kiểm chứng, tư duy phản biện, đạo đức nghề nghiệp và trách nhiệm xã hội song hành với kỹ năng dùng AI. Khi độc giả tiếp nhận tin tức qua nhiều nền tảng, sai sót lan nhanh hơn; bản lĩnh nghề nghiệp và sự giám sát của con người chính là hàng rào bảo vệ niềm tin công chúng.
Đào tạo phải đi từ lớp học đến tòa soạn
Muốn kiến thức được dùng sau khóa học, đào tạo nhà báo cần thiết kế theo nhu cầu của từng loại hình báo chí, vị trí công việc và cơ quan. Các đại biểu đề xuất chương trình ngắn hạn, linh hoạt, chuyên sâu theo nhóm kỹ năng; tích hợp công cụ số và AI vào giảng dạy, đồng thời tăng thời lượng thực hành gắn với yêu cầu thật ở tòa soạn.
Điểm đáng chú ý là đề xuất kết nối Trung tâm Bồi dưỡng nghiệp vụ báo chí với các cơ quan báo chí, Hội Nhà báo và cơ sở đào tạo. Nhà báo Lê Xuân Trung còn nêu hướng biến khóa học thành dự án ba pha: lấy đề tài thật làm gốc, để học viên trực tiếp tác nghiệp rồi xuất bản sản phẩm, thay vì chỉ làm bài tập nộp giảng viên. Cách học này buộc kỹ năng mới chịu phép thử của thực tế.
Tọa đàm tại Lâm Đồng là bước mở đầu cho chuỗi trao đổi ở ba miền; ý kiến thu nhận sẽ làm căn cứ hoàn thiện chương trình, tài liệu và phương pháp bồi dưỡng. Hướng đi đúng không phải là thêm thật nhiều nội dung công nghệ vào giáo trình, mà là liên kết đào tạo với tòa soạn để người học có thể áp dụng ngay. Tác nghiệp báo chí trong thời AI vẫn cần con người làm chủ công cụ, kiểm chứng thông tin và chịu trách nhiệm về từng sản phẩm.
