Siêu đô thị đa cực: lựa chọn chiến lược cho quy hoạch TP.HCM 100 năm
Siêu đô thị đa cực là mô hình phát triển trong đó một vùng đô thị rộng lớn được tổ chức quanh nhiều trung tâm chức năng khác nhau, được kết nối bằng hạ tầng giao thông hiện đại và các hành lang phát triển kinh tế – xã hội, nhằm giảm áp lực cho khu lõi truyền thống, tái cấu trúc không gian và nâng cao chất lượng sống bền vững cho toàn bộ cư dân. Quy hoạch TP.HCM 100 năm đang đi đúng hướng khi chuyển từ đô thị một cực lan tỏa quanh trung tâm cũ sang mô hình đa cực, đa trung tâm gắn với liên kết vùng và cạnh tranh toàn cầu. Đây không chỉ là thay đổi về bản đồ hành chính, mà là thay đổi tư duy phát triển, đặt câu hỏi: hạ tầng giao thông hiện đại có đủ “siêu năng lực” để giữ cho toàn bộ cấu trúc mới vận hành hài hòa hay không?
Tái cấu trúc không gian: từ "1 trung tâm - 3 vùng - 1 đặc khu" đến đa cực liên kết
Điểm thuyết phục nhất của quy hoạch TP.HCM 100 năm là sự thẳng thắn thừa nhận: mô hình đô thị lan tỏa từ khu trung tâm cũ đã chạm trần về quỹ đất và sức chịu tải hạ tầng. Thành phố vì thế lựa chọn tổ chức không gian theo "1 trung tâm - 3 vùng - 1 đặc khu", coi đây là cách bố trí lại các động lực tăng trưởng chứ không đơn thuần là chia địa giới. Vùng lõi giữ vai trò trung tâm tài chính, thương mại, giáo dục, y tế; Bình Dương trở thành cực công nghiệp công nghệ cao; Bà Rịa – Vũng Tàu là cực kinh tế biển, cảng quốc tế và năng lượng; Côn Đảo là cực du lịch sinh thái và di sản. Tham vọng hơn, các chuyên gia đề xuất cấu trúc "6+1 cực chiến lược" với cực đô thị sân bay Long Thành và các hành lang chức năng liên kết, cho thấy ý đồ rõ ràng: tái cấu trúc không gian bằng mạng lưới cực – hành lang, chứ không phải thêm khu đô thị rời rạc.
Hạ tầng giao thông hiện đại: điều kiện để đa cực không trở thành đa vấn đề
Nếu quy hoạch đa cực là khung xương, thì hạ tầng giao thông hiện đại chính là hệ thần kinh của siêu đô thị. Sau khi hợp nhất với Bình Dương và Bà Rịa – Vũng Tàu, TP.HCM có quỹ đất và không gian phát triển lớn hơn khoảng ba lần, nhưng nếu thiếu hạ tầng liên kết, các cực mới sẽ biến thành những đảo phát triển cô lập. Theo các chuyên gia, yêu cầu số một là xây dựng hệ thống giao thông đa phương thức: metro, đường vành đai, cao tốc, đường sắt liên vùng, kết nối sân bay – cảng biển – trung tâm logistics, đô thị sân bay và Trung tâm tài chính quốc tế. "Trong giai đoạn đầu, nguồn lực nên ưu tiên cho những công trình hạ tầng có khả năng tạo hiệu ứng lan tỏa lớn như metro, đường sắt liên vùng, kết nối sân bay – cảng biển", TSKH.KTS Ngô Viết Nam Sơn nhấn mạnh. Không có "siêu năng lực" hạ tầng, khái niệm siêu đô thị đa cực sẽ mắc kẹt trên giấy.
Phát triển bền vững đô thị: hạ tầng phải đi cùng chất lượng sống
Quy hoạch 100 năm đáng được ủng hộ ở điểm lấy phát triển bền vững đô thị và con người làm trung tâm thay vì chỉ tối đa hóa diện tích xây dựng. Nguyên tắc được nêu rõ: hạ tầng phải đi trước hoặc ít nhất song hành với phát triển đô thị, bao gồm giao thông, kỹ thuật, bệnh viện, trường học, công viên và các dịch vụ thiết yếu. Hiện nay, diện tích cây xanh công cộng chỉ khoảng 0,55 m²/người, thấp hơn nhiều so với kỳ vọng của một đô thị có chất lượng sống tốt. Nếu không đảo chiều, siêu đô thị đa cực sẽ là siêu đô thị bê tông. Các chuyên gia nhấn mạnh: phải bảo vệ môi trường, di sản, cảnh quan và bản sắc; không thể đánh đổi toàn bộ tài nguyên tự nhiên để lấy tăng trưởng ngắn hạn. Điều tích cực là các dự án mới như công viên văn hóa Bến Nhà Rồng – Khánh Hội, Bến Bạch Đằng được đặt trong tầm nhìn dài hạn, cho thấy dư địa tương lai đang được dành cho không gian công cộng thay vì chỉ cho nhà ở.
Từ tầm nhìn 100 năm đến trải nghiệm hàng ngày của người dân
Một quy hoạch trăm năm chỉ có ý nghĩa nếu người dân cảm nhận được thay đổi ngay trong vài thập niên tới. TP.HCM đặt mục tiêu đến 2030 vào nhóm đô thị tăng trưởng nhanh của Đông Nam Á, đến 2045 trở thành trung tâm công nghệ và dịch vụ quan trọng của châu Á, từ 2075 hướng tới vị thế siêu đô thị toàn cầu dựa trên kinh tế đổi mới sáng tạo và môi trường sống hài hòa. Song những mục tiêu đó phải translate thành trải nghiệm cụ thể: thời gian di chuyển ngắn hơn nhờ metro và đường vành đai; lựa chọn nơi ở dựa trên khả năng kết nối và tiện ích nội khu chứ không còn phụ thuộc khoảng cách địa lý đến trung tâm. Quan trọng nữa là cơ chế hợp tác công – tư để tài trợ các dự án hạ tầng, đi kèm pháp lý minh bạch, bồi thường và tái định cư thỏa đáng cho người dân bị ảnh hưởng. Nếu lợi ích được phân bổ công bằng giữa Nhà nước, nhà đầu tư và cộng đồng, siêu đô thị đa cực sẽ không chỉ là tham vọng quy hoạch mà là hợp đồng xã hội mới giữa thành phố và cư dân.
