Từ đô thị đơn cực đến siêu đô thị đa cực: bước ngoặt tư duy quy hoạch
TP.HCM siêu đô thị đa cực là định hướng quy hoạch mới, trong đó không gian thành phố được tổ chức thành nhiều cực tăng trưởng chiến lược khác nhau, gắn với những chức năng kinh tế – xã hội riêng và được kết nối bằng hệ thống giao thông đô thị liên kết, nhằm phân bổ lại dân số, giảm tải khu trung tâm, nâng năng lực cạnh tranh vùng và thích ứng với các rủi ro khí hậu lẫn áp lực phát triển dài hạn.Động lực chuyển mô hình xuất phát từ thực tế: cấu trúc không gian chưa rõ, đô thị phát triển lan tỏa, lõi trung tâm quá tải, việc làm dồn về nội đô, trong khi hạ tầng kết nối và liên kết sản xuất – logistics – tài chính – nghiên cứu còn yếu. Việc lập Quy hoạch tổng thể với tầm nhìn nhiều thập kỷ được xem là nền tảng để xác định chỉ tiêu phát triển, sử dụng đất và hệ thống hạ tầng cho một siêu đô thị quy mô 20-25 triệu dân trong tương lai. "TS.KTS Ngô Trung Hải đề xuất TP.HCM cần rà soát lại phương án phân bổ dân số với quy mô có thể không chỉ dừng ở 20 triệu mà lên tới 25 triệu người".
5 cực tăng trưởng chiến lược: phân tán dân số, tái vẽ bản đồ kinh tế
Thay vì tiếp tục phụ thuộc vào một trung tâm duy nhất, quy hoạch hạ tầng TP.HCM mới đặt trọng tâm vào 5 cực tăng trưởng chiến lược để tái phân bổ dân cư và việc làm. Cực lõi trung tâm quốc tế giữ vai trò “đầu não” tài chính – quản trị và dịch vụ toàn cầu, nơi tập trung các hoạt động giá trị gia tăng cao, nhưng dân cư và động lực kinh tế sẽ được giãn dần sang các cực khác. Phía Đông hình thành cực đổi mới sáng tạo Thủ Đức – Dĩ An – Thuận An – Thủ Dầu Một, kết nối với sân bay quốc tế Long Thành, hướng tới “thung lũng đổi mới sáng tạo Đông Nam Á” dựa trên khoa học công nghệ, giáo dục, công nghiệp sáng tạo và kinh tế số. Phía Tây, khu Vĩnh Lộc – Bình Lợi – Bình Chánh trở thành cực đô thị – y tế – giáo dục, tận dụng dư địa đất để xây dựng các khu đô thị mới, dịch vụ chất lượng cao, qua đó chia sẻ áp lực dân số nội đô.
Liên kết vùng với Bình Dương, Bà Rịa – Vũng Tàu: mở rộng không gian siêu đô thị
Nếu mô hình TP.HCM siêu đô thị đa cực chỉ dừng trong ranh hành chính hiện hữu, nó sẽ thiếu chiều sâu vùng. Điểm đáng chú ý là các cực tăng trưởng được thiết kế chủ động kéo Bình Dương và Bà Rịa – Vũng Tàu vào không gian chung. Phía Bắc, khu Bình Dương – Bến Cát – Bàu Bàng được quy hoạch thành cực công nghiệp – logistics, tận dụng hệ thống khu công nghiệp hiện có và khả năng kết nối dài hạn trong chuỗi sản xuất, cung ứng, logistics đa phương thức. Phía Nam, trục từ Châu Đức, Phú Mỹ, Cái Mép đến Vũng Tàu và Cần Giờ được định hướng là cực cảng biển – thương mại tự do – năng lượng, biến kinh tế biển thành một động lực mới cho toàn vùng. Trong không gian đó, các khu kinh tế, khu công nghệ cao, khu thương mại tự do chỉ nên phát triển có chọn lọc, tập trung nguồn lực vào nơi thực sự có lợi thế, thay vì mở tràn lan gây phân tán đầu tư.
Phân bổ lại dân số theo năng lực hạ tầng: điều kiện sống là trung tâm
Điểm sắc sảo nhất trong tư duy mới là đặt bài toán phát triển dân số TP.HCM gắn chặt với năng lực hạ tầng từng không gian chứ không áp chung một con số cho toàn thành phố. Các chuyên gia khuyến nghị phải phân bổ lại dân số theo từng cực, đi kèm việc làm, dịch vụ xã hội, tránh tình trạng người dân vẫn buộc phải đổ về lõi đô thị để kiếm sống. Cực đô thị – y tế – giáo dục phía Tây, với dư địa đất lớn, rõ ràng là nơi thích hợp để hình thành các khu ở mới, bệnh viện, trường học và dịch vụ chất lượng cao, trực tiếp giảm tải cho hệ thống hiện hữu. Nếu 5 cực tăng trưởng được triển khai đồng bộ, chúng có tiềm năng trở thành những “đầu tàu” giúp mở rộng không gian đô thị, nâng năng lực cạnh tranh quốc tế và định hình diện mạo siêu đô thị trong thế kỷ tới. Vấn đề là thành phố phải dám dịch chuyển cơ cấu dân cư, không để yếu tố thói quen và lợi ích cục bộ cản trở.
Giao thông đô thị liên kết: trục xương sống của mô hình đa cực
Không có giao thông đô thị liên kết, mọi khẩu hiệu về siêu đô thị đa cực sẽ chỉ nằm trên giấy. Các chuyên gia nhấn mạnh giao thông phải được thiết kế lại theo không gian phát triển mới, trở thành mạng lưới kết nối các cực tăng trưởng và toàn vùng động lực phía Nam. Đề xuất gồm điều chỉnh các tuyến cao tốc liên vùng, kết nối trung tâm các đơn vị hành chính cũ thông qua đường vành đai và các tuyến xuyên tâm; nghiên cứu mạng lưới đường sắt nội vùng nối TP.HCM cũ với Thủ Dầu Một – Bà Rịa và sân bay Long Thành, cùng phương án đường trên cao kết nối Tây Nam Bộ với Đông Nam Bộ kết hợp kiểm soát triều. Song song, quy hoạch tổng thể cũng hướng tới 5 hành lang chiến lược để kết nối các cực tăng trưởng, bảo đảm hệ thống liên kết đồng bộ thay vì từng mảng rời rạc. Nếu thành phố xây được hệ giao thông này, người dân mới thực sự có khả năng sống ở một cực, làm việc ở cực khác mà không phải chịu cảnh kẹt xe triền miên.
