Từ đô thị quá tải đến siêu đô thị đa cực: bước ngoặt mang tính chiến lược
Siêu đô thị đa cực là mô hình tổ chức không gian nơi nhiều trung tâm đô thị và cực tăng trưởng được kết nối bằng hạ tầng giao thông hiện đại, cho phép phân tán hợp lý dân cư, việc làm và dịch vụ, giảm áp lực cho khu vực lõi đồng thời nâng chất lượng sống trên toàn vùng đô thị. Quy hoạch TP.HCM 100 năm đang rõ ràng đi theo hướng này: không coi mở rộng diện tích hay tăng dân số là mục tiêu chính, mà dùng cấu trúc đa cực để tái phân phối cơ hội phát triển. Trong bối cảnh thành phố xây dựng quy hoạch thời kỳ 2025-2050, tầm nhìn 100 năm, việc chuyển từ mô hình “một cực” quanh khu lõi lịch sử sang mạng lưới nhiều trung tâm trở nên cấp bách. Câu hỏi không còn là mở thêm bao nhiêu đường, mà là tổ chức lại toàn bộ “hệ tuần hoàn” đô thị.
Quy hoạch 100 năm: hạ tầng đi trước, cấu trúc đa trung tâm đi sau
Quy hoạch tổng thể TP.HCM với tầm nhìn 100 năm dự kiến được phê duyệt vào tháng 10/2026 không chỉ vẽ thêm tuyến đường, mà đặt nền tảng cho một siêu đô thị đa cực, đa trung tâm có sức cạnh tranh quốc tế. Trọng tâm của bản quy hoạch là hạ tầng giao thông hiện đại: metro, đường vành đai, cao tốc, giao thông liên vùng được xem như hệ tuần hoàn của siêu đô thị. Theo các chuyên gia, nếu thiếu hạ tầng liên kết đa phương thức, các trung tâm mới sẽ phát triển rời rạc, biến quy mô lớn thành một ma trận kẹt xe, ô nhiễm thay vì động lực tăng trưởng. Quy hoạch vì thế đặt hạ tầng đi trước một bước để định hướng dân cư, việc làm và các hoạt động kinh tế, giúp nguồn lực được phân bổ rộng hơn, giảm áp lực cho khu vực lõi và tạo dư địa hình thành các cực tăng trưởng mới.
Hạ tầng giao thông hiện đại: điều kiện để siêu cơ hội thành siêu năng lực
Khi không gian phát triển mở rộng cùng sự liên kết giữa TP.HCM, Bình Dương và Bà Rịa – Vũng Tàu, thành phố có “siêu cơ hội” về tài chính – dịch vụ, công nghiệp công nghệ cao, cảng biển, logistics và du lịch. Nhưng như các chuyên gia cảnh báo, cơ hội chỉ có ý nghĩa nếu được chuyển hóa thành "siêu năng lực" thông qua tổ chức và kết nối. Hệ thống metro, đường vành đai, cao tốc và các trục liên vùng đang dần rút ngắn thời gian di chuyển, mở rộng kết nối nơi ở – nơi làm việc – các trung tâm kinh tế. Theo TSKH.KTS Ngô Viết Nam Sơn, yêu cầu trước hết là xây dựng hạ tầng giao thông đa phương thức, có khả năng kết nối hiệu quả giữa các cực phát triển và trung tâm đô thị. Chính phủ cũng đã ban hành nghị quyết về việc kéo dài tuyến metro Bến Thành – Suối Tiên đến trung tâm hành chính Đồng Nai và sân bay Long Thành, cho thấy tầm nhìn liên vùng đang được cụ thể hóa.
Phát triển bền vững đô thị: không gian mới phải đi kèm tiện ích thực và công bằng tiếp cận
Mô hình siêu đô thị đa cực chỉ có ý nghĩa khi đi cùng phát triển bền vững đô thị và lấy con người làm trung tâm. Nguyên tắc được nhấn mạnh là hạ tầng phải đi trước hoặc ít nhất song hành với phát triển: không chỉ giao thông và kỹ thuật, mà cả bệnh viện, trường học, công viên và dịch vụ thiết yếu. Ở khu Đông, các tuyến metro, cao tốc và đường vành đai đã mở ra dư địa cho không gian đô thị mới, nhưng để thu hút cư dân và tạo sức sống dài hạn, nhà ở buộc phải đi đôi với hệ thống trường học, y tế, thương mại, công viên đồng bộ. Mục tiêu cuối cùng của quy hoạch là nâng chất lượng sống, bảo đảm người dân ở trung tâm hay ngoại vi đều được tiếp cận công bằng giao thông, y tế, giáo dục, công viên và dịch vụ đô thị. Khoảng cách địa lý đến trung tâm không còn là yếu tố quyết định, thay vào đó, thời gian di chuyển, khả năng kết nối và tiện ích nội khu mới là ưu tiên an cư.
Kết luận: siêu đô thị đa cực sẽ đo bằng chất lượng sống, không phải bản đồ
Siêu đô thị không được đo bằng số km² hay số dân, mà bằng thực lực kinh tế, năng lực cạnh tranh quốc tế, khả năng kết nối hạ tầng và chất lượng sống của người dân. Quy mô có thể mở ra thị trường, nhưng nếu hạ tầng, dữ liệu, dòng vốn và lao động bị chia cắt, lợi thế không gian sẽ bị triệt tiêu. Quy hoạch TP.HCM 100 năm là cơ hội hiếm để chỉnh lại cấu trúc phát triển: từ một đô thị lớn có khu lõi quá tải, trở thành siêu đô thị đa cực nơi mỗi cực phát triển gắn với hạ tầng giao thông hiện đại và mạng lưới tiện ích xã hội, bảo vệ môi trường, di sản và bản sắc. Con đường này đòi hỏi hợp tác công – tư minh bạch, phân bổ lợi ích hợp lý giữa nhà nước, nhà đầu tư và cộng đồng. Nếu làm được, bản quy hoạch sẽ không chỉ là bản vẽ trên giấy mà là cam kết dài hạn cho một đô thị đáng sống.
