Tăng trưởng phải đến từ năng suất, không chỉ diện tích
Công nghệ sinh học nông nghiệp là việc ứng dụng các kỹ thuật sinh học để cải thiện giống cây trồng, giúp chúng có đặc tính phù hợp hơn với sâu bệnh, khí hậu và yêu cầu sản xuất. Đây không còn là lựa chọn bên lề: khi dư địa mở rộng đất canh tác có hạn, nâng năng suất và giá trị trên mỗi hecta là hướng tăng trưởng thuyết phục hơn.
Hội thảo “Cây trồng công nghệ sinh học - Xu hướng ứng dụng trên toàn cầu và định hướng phát triển tại Việt Nam” diễn ra tại Hà Nội ngày 10/11/2026, trong bối cảnh ngành nông nghiệp tìm cách nâng chất lượng và giá trị gia tăng thay vì chỉ tăng sản lượng theo lối cũ. Các chuyên gia kỳ vọng công nghệ sinh học, nhất là chỉnh sửa gen, có thể rút ngắn quá trình chọn tạo giống và tạo đặc tính có lợi, từ khả năng chống chịu sâu bệnh đến thích ứng với biến đổi khí hậu.
Vì vậy, cây trồng công nghệ sinh học nên được xem là một công cụ tăng năng suất cây trồng, không phải giải pháp tự động thay thế mọi giống hiện có. Giá trị của công nghệ nằm ở việc chọn đúng đặc tính cho đúng nhu cầu sản xuất, đồng thời giảm áp lực lên đất và các đầu vào.
Kết quả thực tế cho thấy tiềm năng, nhưng không phải lời hứa suông
Kinh nghiệm với ngô biến đổi gen cho thấy công nghệ đã có chỗ đứng trong sản xuất Việt Nam. Từ năm 2015, loại ngô này được canh tác thương mại; diện tích lũy kế giai đoạn 2015–2024 vượt 1,3 triệu hecta và năm 2024 chiếm gần một nửa diện tích ngô cả nước. Đây là bằng chứng hữu ích để đánh giá mức độ tiếp nhận của nông dân, nhưng không nên đánh đồng kinh nghiệm ấy với mọi công nghệ mới.
Trong giai đoạn 2016–2025, năng suất ngô biến đổi gen tăng khoảng 15,2% so với ngô truyền thống; lợi nhuận bổ sung được ghi nhận từ 4,34 triệu đến gần 7,34 triệu đồng mỗi hecta. Khả năng kiểm soát sâu đục thân và sâu keo mùa thu giúp giảm thiệt hại, chi phí canh tác và cải thiện hiệu quả sản xuất. Với nông dân, lợi ích chỉ có ý nghĩa khi thể hiện được trên ruộng và trong thu nhập, chứ không dừng ở thông số kỹ thuật.
Bài học quan trọng là cần đánh giá từng giống dựa trên hiệu quả, độ an toàn và điều kiện địa phương. Kết quả của ngô biến đổi gen là nền tảng tham khảo, không phải căn cứ để áp dụng nguyên trạng cách quản lý cho cây trồng chỉnh sửa gen.
Pháp lý phải rõ để đổi mới không bị nghẽn
Một bước thay đổi trong pháp lý nông nghiệp bắt đầu từ ngày 1/1/2026, khi Luật số 146/2025/QH15 tạo cơ sở phân biệt sinh vật chỉnh sửa gen với sinh vật biến đổi gen dựa trên đặc điểm vật liệu di truyền. Nghị định số 43/2026/NĐ-CP tiếp đó bổ sung cơ chế quản lý riêng cho sinh vật chỉnh sửa gen. Hướng tiếp cận dựa trên bản chất sản phẩm có lý hơn việc áp một quy trình giống nhau cho các công nghệ khác nhau, miễn là yêu cầu an toàn vẫn được giữ vững.
Tuy vậy, có khung luật chưa đồng nghĩa doanh nghiệp và nhà nghiên cứu đã có lối đi rõ ràng. Cần hướng dẫn cụ thể về tiêu chí nhận diện, trình tự đánh giá, hồ sơ đăng ký và trách nhiệm của các bên; việc quản lý cũng nên tính đến đặc tính và mức độ rủi ro của sản phẩm cuối cùng. Nếu thiếu các quy tắc thực thi minh bạch, sự phân biệt trên giấy khó chuyển thành giống mới ngoài đồng ruộng.
Mở rộng ứng dụng cũng đòi hỏi làm chủ công nghệ: đầu tư phòng thí nghiệm, cơ sở khảo nghiệm, đào tạo nhân lực và nối kết nghiên cứu với sản xuất, kinh doanh. Ngày 26/10/2026, Bộ Nông nghiệp và Môi trường ban hành chương trình thực hiện kế hoạch phát triển công nghiệp sinh học, nhấn mạnh hoàn thiện chính sách, phát triển công nghệ chiến lược và tăng liên kết giữa Nhà nước, nhà khoa học, doanh nghiệp. Đây là định hướng cần được đo bằng năng lực tạo giống và thương mại hóa sản phẩm, không chỉ bằng văn bản.
Mở rộng có trách nhiệm, bắt đầu từ giống phù hợp
Ưu tiên trước mắt nên là chọn tạo giống có năng suất, chất lượng cao, kháng sâu bệnh và chịu được điều kiện thời tiết cực đoan, đi cùng tiêu chuẩn kỹ thuật, đánh giá rủi ro và giám sát sau cấp phép. Song song, truyền thông cần dựa trên bằng chứng khoa học để nông dân, doanh nghiệp và người tiêu dùng hiểu đúng cả lợi ích lẫn yêu cầu về an toàn sinh học, an toàn thực phẩm.
Công nghệ sinh học chỉ tạo ra giá trị khi sản phẩm đáp ứng nhu cầu của người trồng, được quản lý tương xứng với rủi ro và có khả năng đến được thị trường. Một quy trình quá nặng có thể làm chậm nghiên cứu; quy định thiếu chặt chẽ lại làm suy giảm niềm tin. Chính sách tốt phải giữ được cả hai mục tiêu.
Kết luận: cây trồng công nghệ sinh học có tiềm năng nâng năng suất và giá trị nông nghiệp, nhưng mở rộng ứng dụng không thể chỉ dựa vào kỳ vọng. Việt Nam cần hướng dẫn pháp lý rõ ràng, năng lực làm chủ công nghệ và đánh giá an toàn nghiêm túc; đó mới là nền tảng để đổi mới đi từ phòng thí nghiệm đến đồng ruộng.
