Thế hệ trẻ và quyết định quay về với đất, lửa
Gốm truyền thống thế hệ trẻ là hiện tượng những người trẻ có học vấn, có lựa chọn nghề nghiệp đa dạng nhưng vẫn chủ động quay về học và làm nghề gốm, gắn bó với đất, lửa và kỹ thuật thủ công cổ truyền, với mục tiêu vừa bảo tồn nghề thủ công vừa tạo ra giá trị kinh tế mới từ di sản văn hóa địa phương. Trong bối cảnh làng nghề suy giảm, đây không phải lựa chọn lãng mạn mà là hành động có tính chiến lược: nếu lớp trẻ không đứng vào lò, không chạm tay vào đất, chuỗi kỹ năng tích lũy qua nhiều thế hệ sẽ đứt gãy. Nam thanh niên ở Bắc Ninh đã quyết định bỏ công việc đang làm để về nặn phỗng đất cùng ông nội vì sợ nghề truyền thống của gia đình, quê hương biến mất. Đó là một quyết định đi ngược xu hướng rời làng, nhưng lại đi đúng hướng bảo tồn di sản.
Từ mâm cỗ Trung thu Kinh Bắc đến nỗi lo thất truyền
Câu chuyện của Phùng Đình Đạt cho thấy bảo tồn nghề thủ công bắt đầu từ nỗi lo rất cụ thể: ông nội ngày càng cao tuổi, nghề gia truyền đứng trước nguy cơ thất truyền khiến anh buồn và tiếc nuối. Phỗng đất – món đồ chơi dân gian từng hiện diện trên mâm cỗ Trung thu cùng mâm ngũ quả và đèn lồng rực rỡ – giờ chỉ còn le lói trong vài nếp nhà ở phường Thuận Thành. Đất thó phải đào từ độ sâu 2–2,5m, nhào với giấy bản, tạo thành bộ phỗng gồm 5 hình tượng mang ý nghĩa dân gian riêng. Thế nhưng, vì phỗng đất là sản phẩm thời vụ, chủ yếu làm dịp Rằm tháng Tám và không đem lại nhiều thu nhập, người dân chuyển sang buôn bán, làm hàng mã. Đạt hiểu rằng nếu anh tiếp tục chọn công việc ổn định ở khu công nghiệp, bộ phỗng đất sẽ biến thành ký ức, không còn là nghề sống.
Làng gốm cổ Hương Canh: từ 400 hộ còn lại 4, và bài toán kế thừa kỹ thuật gốm
Làng gốm cổ Hương Canh là ví dụ rõ nhất cho thấy vì sao việc kế thừa kỹ thuật gốm đang trở thành cuộc chạy đua với thời gian. Thời kỳ 1954–1986, gần 400 hộ trong làng cùng sản xuất theo mô hình hợp tác xã, sản phẩm được bao tiêu, người thợ có điều kiện tập trung vào nghề. Nay, từ gần 400 hộ từng làm nghề, chỉ còn 4 hộ duy trì sản xuất. Sự thu hẹp này không chỉ là khó khăn kinh tế mà còn là nguy cơ đứt gãy truyền nghề: những kinh nghiệm nhận biết tình trạng lò, xử lý sự cố trong quá trình nung, làm chủ chất đất có độ co ngót lớn… đều là vốn quý tích lũy qua nhiều năm. Khi lớp trẻ ít mặn mà với công việc quanh năm gắn với đất, lửa và những công đoạn vất vả, mỗi người trẻ chọn ở lại lò gốm không chỉ giữ nghề cho gia đình, mà giữ cả ký ức cho một vùng đất.
Xây chuỗi giá trị từ vốn văn hóa địa phương: con đường sống của nghề
Nếu chỉ nói về hoài niệm, gốm Hương Canh hay phỗng đất Kinh Bắc sẽ khó tồn tại. Muốn bảo tồn nghề thủ công, người thợ phải giải được bài toán thị trường: sản phẩm cần giữ đặc trưng chất đất, kỹ thuật truyền thống nhưng đáp ứng nhu cầu sử dụng và thị hiếu hiện nay. Gốm sành mộc Hương Canh không tráng men nhưng vẫn chứa nước, rượu và nhiều loại chất lỏng khác, chinh phục người dùng bằng màu nâu trầm, vẻ đẹp tự nhiên và độ bền chắc. Đó là vốn văn hóa có thể trở thành lợi thế cạnh tranh nếu được đặt trong chuỗi giá trị: từ nguyên liệu địa phương, thiết kế gắn với mỹ thuật đương đại, đến trải nghiệm du lịch làng nghề. Theo ông Nguyễn Hồng Quang, muốn nghề gốm tiếp tục tồn tại, người thợ cần tìm được thị trường, tạo thu nhập ổn định và mở ra cơ hội để thế hệ trẻ tiếp nối nghề truyền thống.
Lựa chọn cá nhân và tương lai nghề gốm truyền thống thế hệ trẻ
Điểm chung giữa Đạt ở Bắc Ninh và ông Quang ở Hương Canh là họ đều có thể rời làng, nhưng lại chọn quay về với nghề. Đạt nghỉ việc để tập trung toàn thời gian học nặn phỗng đất, cùng ông giữ nghề. Ông Quang, được đào tạo bài bản về mỹ thuật, lựa chọn trở về với gốm quê hương, tìm hướng phát triển mới cho dòng sản phẩm truyền thống. Những quyết định này cho thấy bảo tồn nghề thủ công không chỉ là trách nhiệm của cơ quan quản lý, mà bắt đầu từ lựa chọn cá nhân. Khi người trẻ dùng mạng xã hội để lan tỏa câu chuyện nghề, khi nghệ nhân trẻ thử nghiệm mẫu mã mới, họ đang xây lại cầu nối giữa di sản và thị trường. Hiện nay, không chỉ dịp Rằm tháng Tám, rải rác trong năm, ông nội và Đạt vẫn có khách đặt làm bộ phỗng đất. Đó là tín hiệu nhỏ nhưng quan trọng: nếu mỗi làng nghề có vài người trẻ dám quay về, tương lai gốm truyền thống thế hệ trẻ vẫn còn cửa sáng.
