Bát Tràng chuyển mình: từ “giữ nghề” sang tạo giá trị
Làng gốm Bát Tràng là làng nghề truyền thống nơi hợp tác xã gốm sứ được dùng làm bộ khung tổ chức lại sản xuất phân tán, kết hợp kỹ thuật gốm thủ công lâu đời với mô hình kinh tế xanh, số, tuần hoàn để mở rộng thị trường, nâng thu nhập và tạo sinh kế bền vững cho người dân địa phương trong bối cảnh xây dựng nông thôn mới. Đặt Bát Tràng vào bản đồ gốm Việt hôm nay không thể chỉ nói về di sản. Vấn đề trọng tâm là cách làng nghề dịch chuyển từ tâm thế “giữ nghề” sang “phát triển nghề” – nghĩa là từ chỗ chỉ bảo tồn kỹ thuật truyền thống sang việc chủ động tạo thương hiệu, nâng chất lượng, tăng năng suất và nối nghề vào chuỗi giá trị hiện đại. Nếu không bước qua lằn ranh này, gốm Bát Tràng sẽ dễ rơi vào thế đẹp trong quá khứ nhưng mờ nhạt trong hiện tại.
Hợp tác xã gốm sứ: bộ khung của hệ sinh thái sản xuất – thương mại – du lịch
Ở Bát Tràng, kinh tế hợp tác đang được đặt trong một bài toán rộng hơn câu chuyện của một mô hình sản xuất. Toàn xã hiện có 11 hợp tác xã, gồm 6 hợp tác xã nông nghiệp và 5 hợp tác xã thương mại dịch vụ gốm sứ, thu hút khoảng 1.150 hộ, cá nhân tham gia, tạo việc làm thường xuyên cho khoảng 450 lao động. Con số này cho thấy hợp tác xã không còn là “tổ sản xuất” cũ kỹ mà là hạ tầng tổ chức cho một hệ sinh thái sản xuất. Các hợp tác xã gốm sứ vừa tham gia khâu sản xuất – kinh doanh, vừa kết nối tiêu thụ, du lịch trải nghiệm và bảo tồn kỹ nghệ truyền thống, trở thành điểm liên kết giữa các hộ gia đình với thị trường thay vì để từng hộ tự vận hành và tự lo nguyên liệu, đầu ra, tiêu chuẩn. Khi hoạt động được tập trung trong khung hợp tác xã, chi phí giảm, yêu cầu về truy xuất nguồn gốc, chuyển đổi số, tiêu chuẩn chất lượng được xử lý tập thể. Đây là bước đi mang tính lựa chọn: hoặc làng nghề chấp nhận tổ chức lại, hoặc chấp nhận bị thị trường mới bỏ lại phía sau.
Mô hình Tân Thịnh: hợp tác xã như “xưởng sáng tạo” của làng gốm
Trường hợp Hợp tác xã sản xuất kinh doanh gốm sứ Tân Thịnh ở Bát Tràng là một minh chứng cho cách làng nghề dùng hợp tác xã như xưởng sáng tạo tập thể. Hợp tác xã này có 11 thành viên, đều là nghệ nhân, mỗi người có một thế mạnh riêng về từng dòng gốm; mỗi nghệ nhân tổ chức sản xuất tại một xưởng riêng, tạo thành mạng lưới cơ sở sản xuất liên kết trong cùng một hợp tác xã. Xưởng của mỗi nghệ nhân tạo việc làm cho hơn 20 lao động với mức thu nhập bình quân 10–15 triệu đồng/người/tháng, cao hơn rất nhiều so với làm nông thông thường. Sản phẩm gốm men suối ngọc của hợp tác xã đạt OCOP 5 sao cấp quốc gia, với doanh thu bình quân được giới thiệu ở mức 700–800 triệu đồng mỗi tháng và thu nhập người lao động khoảng 15 triệu đồng/người/tháng. Đây là câu trả lời rõ ràng cho câu hỏi “giữ nghề để làm gì”: giữ nghề không phải để trưng bày mà để người thợ sống khỏe bằng nghề, để lớp trẻ có lý do ở lại với làng. Việc hợp tác xã tổ chức các lớp đào tạo cơ bản về sáng tác cho công nhân hằng năm cho thấy mục tiêu không dừng ở sản lượng mà là gây dựng đội ngũ kế cận, biến làng nghề thành trường học nghề sống động.
Kỹ thuật truyền thống gặp chiến lược kinh doanh hiện đại
Điểm thú vị ở Bát Tràng là sự kết hợp giữa kỹ thuật gốm truyền thống và chiến lược kinh doanh hiện đại, trong đó công nghệ không được xem là đối thủ của người thợ mà là công cụ giảm chi phí, kiểm soát chất lượng, đa dạng hóa sản phẩm và mở rộng thị trường. Các hộ kinh doanh gốm sứ vẫn giữ mô hình gia đình với xưởng riêng, nhưng cách tiếp cận thị trường đã khác: gốm Bát Tràng được bán qua livestream trên các nền tảng mạng xã hội, giúp sản phẩm từ xưởng nhỏ tiếp cận trực tiếp người tiêu dùng ở nhiều địa phương. Khách hàng không mua một chiếc bình hay bộ bát đĩa vô danh, họ xem quá trình làm nghề, nghe câu chuyện chất liệu, kiểu dáng, công năng, lịch sử sản phẩm; điều này tạo ra giá trị vô hình nhưng rất thực trong quyết định mua. Đồng thời, dữ liệu về sản xuất, đơn hàng, khách hàng, truy xuất nguồn gốc nếu được hợp tác xã tổ chức tốt sẽ biến “làng nghề truyền thống” thành đơn vị biết đọc thị trường. Câu chuyện xanh – số – tuần hoàn vì thế không phải khẩu hiệu, mà là thước đo xem làng nghề có dám bẻ hướng sản xuất hay không.
Từ hệ sinh thái gốm đến nông thôn mới: con đường không thể quay lại
Thực tế ở Bát Tràng cho thấy xây dựng nông thôn mới không thể tách khỏi việc xây dựng hệ sinh thái sản xuất tại làng nghề. Giai đoạn 2020–2025, thu nhập bình quân đầu người của xã ước đạt 83,5 triệu đồng/năm; xã không còn hộ nghèo, hơn 95% gia đình đạt danh hiệu gia đình văn hóa – những chỉ số phản ánh rõ vai trò của hợp tác xã, hộ kinh doanh, nghệ nhân và người lao động trong việc tạo sinh kế bền vững. Bộ tiêu chí xã nông thôn mới giai đoạn 2026–2030 yêu cầu địa phương phải có hợp tác xã hoạt động hiệu quả, phát triển kinh tế tư nhân gắn với tạo việc làm, thu nhập và có làng nghề được công nhận hoặc khu vực sản xuất, dịch vụ quy mô phù hợp được quy hoạch, đầu tư. Trong bức tranh lớn hơn, thành phố đặt mục tiêu đến năm 2026 tư vấn, thành lập mới 150 hợp tác xã và 3 liên hiệp hợp tác xã, củng cố hơn 240 hợp tác xã hiện có, xây dựng 10 mô hình hợp tác xã kiểu mới và 50 hợp tác xã nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao, đưa doanh thu bình quân mỗi hợp tác xã lên 3,2 tỷ đồng/năm. Với Bát Tràng, những triển lãm quảng bá, giao thương sản phẩm OCOP, thủ công mỹ nghệ và làng nghề phục vụ du lịch cuối năm 2025 chỉ là bước khởi động. Con đường mà làng gốm đã chọn – dùng hợp tác xã làm trục, dùng hệ sinh thái sản xuất – thương mại – du lịch làm động lực – là con đường một chiều: hoặc đi tiếp và lớn lên, hoặc chấp nhận bị các làng nghề biết thích ứng khác vượt qua.
