Từ bàn xoay gốm đến thương mại điện tử: cú chuyển mình của làng nghề Bắc Ninh
Thế hệ trẻ Bắc Ninh đang biến gốm Bắc Ninh thương mại điện tử thành một xu hướng phát triển mới, nơi sản phẩm gốm truyền thống được số hóa thông tin, quản lý bằng công nghệ, bán qua nền tảng trực tuyến và gắn với du lịch trải nghiệm, giúp làng nghề gốm số hóa tiếp cận khách hàng ngoài địa phương và dần chạm tới thị trường quốc tế. Young people in Bắc Ninh are using digital tools to promote traditional craft products, helping workshops reach new customers while preserving skills and cultural values passed down through generations. Điều quan trọng hơn, họ không coi công nghệ là mối đe dọa, mà là “bàn xoay” mới giúp nghề gốm sống được bằng kinh tế, chứ không chỉ bằng hoài niệm.
Phù Lãng: QR code dán trên lò gốm 800 năm tuổi
Tại làng gốm Phù Lãng gần 800 năm tuổi, câu chuyện số hóa không chỉ dừng ở vài bài đăng mạng xã hội. Đoàn Minh Ngọc kết hợp kỹ thuật nặn gốm gia truyền với nghiên cứu sản phẩm mới, sử dụng men thân thiện môi trường để giữ mùi hương và hạn chế mùi khó chịu trong không gian sống. Đây là cách đọc rất hiện đại về nhu cầu khách hàng đô thị, nhưng vẫn đứng trên nền bàn xoay gốm, khắc nổi và lò nung truyền thống. Máy móc hiện đại được đưa vào khâu xử lý nguyên liệu và một số công đoạn, giảm lao động nặng nhọc nhưng vẫn giữ được “chất Phù Lãng” trong từng sản phẩm.
Điểm đáng nói là mỗi sản phẩm đều gắn mã QR để khách kiểm tra chất liệu, quy trình và câu chuyện văn hóa đằng sau. Đây không chỉ là công cụ truy xuất nguồn gốc mà còn là kênh kể chuyện – biến chiếc bát, chiếc bình thành một “hồ sơ số” về di sản gốm Bắc Ninh. Xưởng Ngọc sử dụng website cùng Facebook, TikTok, Zalo để bán hàng và kể chuyện làng nghề, đưa gốm Bắc Ninh thương mại điện tử đến khách ngoài làng, tiếp cận cả Nhật Bản, Hàn Quốc và một số thị trường châu Âu. Ai nói làng nghề chỉ quanh quẩn ở chợ quê khi một chiếc bình Phù Lãng giờ có thể được đặt mua bằng vài cú chạm trên điện thoại?
Bình Đức và Bắc Bình: giữ nghề bằng sinh kế số, không phải bằng khẩu hiệu
Nếu Phù Lãng cho thấy sức sáng tạo từ một cá nhân, thì làng gốm Bình Đức ở xã Bắc Bình lại cho thấy sức mạnh của tổ chức cộng đồng. Làng gốm này vốn gắn chặt với đời sống người dân, nhưng khi thị trường thay đổi, việc giữ nghề không thể chỉ dừng ở khẩu hiệu “bảo tồn văn hóa”. Điều kiện sống buộc người thợ phải có thu nhập ổn định từ sản phẩm gốm truyền thống, nếu không thì nghề sẽ bị bỏ lại. Vì thế, Hội Liên hiệp Phụ nữ xã phối hợp Đoàn Thanh niên lập mô hình “Hỗ trợ phụ nữ và thanh niên phát triển kinh tế – giữ lửa làng nghề gốm Bình Đức” với 10 thành viên, cùng nhau sản xuất, kinh doanh và nâng thu nhập.
Theo bà Kim Nữ Trầm Ngâm, điểm khác biệt nằm ở chỗ bảo tồn nghề được gắn thẳng với kinh tế: thành viên được hỗ trợ vốn, tập huấn kỹ năng kinh doanh, xây dựng thương hiệu và đem sản phẩm dự các hội chợ, chương trình xúc tiến thương mại. Mỗi người được vay 5 triệu đồng từ nguồn hỗ trợ phụ nữ và thanh niên phát triển kinh tế nghề gốm, cùng với cơ hội đi tham quan, học hỏi mô hình hiệu quả ở địa phương khác để trao đổi kinh nghiệm tổ chức sản xuất, quảng bá và tiêu thụ. Quan trọng hơn, bán hàng trực tuyến và quảng bá trên nền tảng số được đưa thẳng vào mô hình, giúp gốm Bình Đức bước vào không gian gốm Bắc Ninh thương mại điện tử theo cách phù hợp với thói quen mua sắm mới, mở cửa cho nhóm khách hàng ngoài xã, ngoài huyện.
Làng nghề gốm số hóa: khi bản đồ QR và trải nghiệm văn hóa trở thành “sản phẩm”
Bắc Ninh có 87 làng nghề và làng nghề truyền thống, từ gỗ Đồng Kỵ, đúc đồng Đại Bái đến bánh đa Kế. Nếu chỉ nghĩ số hóa là đăng thông tin sản phẩm lên mạng, làng nghề sẽ bỏ lỡ cơ hội. Thực tế, chuyển đổi số ở đây bao gồm truy xuất nguồn gốc, bán hàng online, xây dựng thương hiệu và kết nối sản xuất thủ công với du lịch. Thanh niên địa phương được tập huấn sản xuất nội dung số, xây dựng bản đồ số với QR code cho các di sản và làng nghề, biến từng điểm đến thành một “trạm thông tin” trên điện thoại của du khách. Đây là cách làm biến làng nghề gốm số hóa thành một phần của hệ sinh thái du lịch, chứ không phải một điểm chụp hình nhanh rồi đi.
Một ví dụ khác là làng bánh tráng Thổ Hà với hơn 300 hộ tham gia sản xuất, tạo việc làm thường xuyên cho trên 1.000 lao động. Khi nghề được công nhận di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia, cơ hội gắn với du lịch, quảng bá và mở rộng thị trường càng rõ rệt. Thanh niên tổ chức bản đồ số, video, ảnh, mở cánh cửa cho khách biết đến câu chuyện làng nghề trước khi đặt chân đến. Với gốm Bắc Ninh, cách làm này phù hợp để phát triển du lịch thủ công, nơi du khách vừa mua sản phẩm, vừa trải nghiệm nặn gốm, khắc nổi, nghe kể về lịch sử lò gốm, và biết mình đang góp phần nuôi sống một làng nghề.
Thế hệ trẻ: học nghề từ cha ông, học công nghệ từ thời đại
Điểm then chốt trong tương lai gốm Bắc Ninh không nằm ở một vài xưởng nổi bật, mà nằm ở thế hệ trẻ đang chọn đứng giữa hai thế giới: một tay là bánh xe nặn gốm, tay còn lại là điện thoại thông minh. Họ học kỹ năng từ người lớn tuổi, đồng thời dùng hiểu biết về công nghệ và truyền thông số để quảng bá sản phẩm địa phương. Nhờ đó, sản phẩm gốm truyền thống không chỉ là món đồ trang trí mà trở thành câu chuyện có thể xem, đọc, tương tác ngay trên màn hình.
Ở một hướng khác, mô hình “Măng non giữ lửa văn hóa” tại xã Sông Lũy tổ chức cho thiếu nhi tham quan, trải nghiệm thực tế văn hóa K’Ho, Raglai – từ Tết Đầu lúa, nghề đan gùi đến trang phục, sinh hoạt đặc trưng. Hoạt động này không thuần túy là dã ngoại mà là “lớp học di sản”, kết hợp sinh hoạt Đội, thăm hỏi, tặng quà, tuyên truyền văn hóa trên không gian mạng và vận động tham gia hoạt động cộng đồng, xây dựng nông thôn mới, bảo vệ môi trường. Nhờ đó, trẻ em không chỉ vui chơi mà còn bồi đắp tình yêu quê hương, niềm tự hào bản sắc và ý thức giữ gìn giá trị tốt đẹp. Con đường phía trước rõ ràng: chỉ khi văn hóa gốm ăn vào đời sống số và đời sống trẻ em, làng nghề mới có tương lai.
