Paracetamol: thuốc quen mặt nhưng ẩn chứa cái bẫy ngộ độc gan
Ngộ độc paracetamol là tình trạng cơ thể tích lũy quá nhiều hoạt chất paracetamol từ thuốc giảm đau, hạ sốt hoặc thuốc cảm cúm, thường do tự ý dùng thuốc kéo dài, phối hợp nhiều sản phẩm trùng hoạt chất hoặc vượt quá liều khuyến cáo, dẫn đến tổn thương gan cấp, suy gan và có thể tử vong. Dùng thuốc không rõ thành phần, phối hợp nhiều loại có cùng hoạt chất hoặc kéo dài thời gian sử dụng có thể dẫn tới ngộ độc, tổn thương gan nặng, thậm chí đe dọa tính mạng. Vấn đề không nằm ở chỗ paracetamol “nguy hiểm bẩm sinh”, mà ở chỗ nó quá quen thuộc, được bán không kê đơn, khiến nhiều người chủ quan coi đây là thuốc “lành”, muốn uống lúc nào thì uống. Đây là một cái bẫy tâm lý nguy hiểm mà chúng ta đang tự bước vào mỗi khi tự ý dùng thuốc giảm đau.
Những ca bệnh cảnh báo: từ cụ 73 tuổi tới người đàn ông 46 tuổi
Các bác sĩ Trung tâm Chống độc tại một bệnh viện tuyến cuối ghi nhận liên tiếp nhiều ca tổn thương gan từ thuốc bắt nguồn từ thói quen tự ý dùng thuốc giảm đau và thuốc cảm cúm. Một cụ ông 73 tuổi ở Thái Nguyên bị đau khớp, ho có đờm, thay vì đi khám đã uống thuốc giảm đau không rõ tên, đã bị nghiền sẵn và chia gói; ông hoàn toàn không biết thành phần hay liều lượng, chỉ tới khi mệt mỏi, chán ăn, ho nhiều và chóng mặt mới phải nhập viện. Một nam bệnh nhân 46 tuổi ở Hà Nội xuất hiện đau đầu, đau họng, sốt nhẹ, mệt mỏi, vã mồ hôi, đã tự uống nhiều viên thuốc cảm Taisho Pabron Gold A chứa 300 mg paracetamol mỗi viên, rồi tiếp tục uống thêm paracetamol 500 mg mua trong nước, dẫn tới ngộ độc paracetamol liều lặp lại và viêm gan cấp. Những câu chuyện này cho thấy ngộ độc paracetamol và tổn thương gan từ thuốc không chỉ là chuyện của người cao tuổi, mà cả người trung niên khỏe mạnh cũng có thể trở thành nạn nhân.
Thói quen ‘đau chưa hết thì uống thêm’ và ảo tưởng về thuốc “lành”
Điểm chung trong nhiều ca ngộ độc paracetamol là thói quen “đau chưa hết thì uống thêm”, hoặc thấy thuốc này không đỡ liền đổi sang thuốc khác mà không kiểm tra thành phần. Paracetamol có mặt trong rất nhiều sản phẩm: thuốc cảm cúm, thuốc đau đầu, thuốc hạ sốt, viên phối hợp nhiều hoạt chất… nên việc dùng chồng lấp là chuyện xảy ra hằng ngày. Người bệnh chỉ nhớ tên thương mại hoặc công dụng, mà bỏ qua bảng thành phần, dẫn tới tổng liều paracetamol trong 24 giờ vượt xa liều an toàn. Với người lớn, liều uống thông thường là 0,5–1 g mỗi lần, cách 4–6 giờ, tổng liều tối đa 4 g trong 24 giờ. Ngưỡng gây độc có thể thấp hơn nếu dùng kéo dài hoặc ở người gầy yếu, suy kiệt, nghiện rượu, có bệnh gan hay đang dùng thuốc chống động kinh, chống lao. Nhiều bệnh nhân không uống một liều “khổng lồ” trong một lần, mà ngộ độc vì uống lặp lại nhiều ngày hoặc vô tình cộng dồn từ nhiều thuốc khác nhau chứa cùng hoạt chất.
Ngộ độc paracetamol nguy hiểm đến mức nào?
Ngộ độc paracetamol không chỉ là men gan tăng nhẹ rồi tự hết; nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời, tình trạng có thể tiến triển thành suy gan cấp, hôn mê gan và tử vong. Điều đáng sợ là giai đoạn đầu, người bệnh có thể chỉ thấy mệt nhẹ, buồn nôn, chán ăn, dễ bị bỏ qua hoặc tự quy cho “do cảm cúm”. Trong khi đó, gan âm thầm bị phá hủy, tới khi vàng da, rối loạn ý thức mới nhập viện thì đã muộn. Nguy cơ càng cao ở người nghiện rượu, người gầy yếu, suy kiệt, mắc bệnh kéo dài, có bệnh gan, sau phẫu thuật hoặc đang dùng một số thuốc chống động kinh, chống lao. Tin tích cực là ngộ độc paracetamol hiện đã có thuốc giải độc và phác đồ điều trị hiệu quả. Nhưng đây không phải lý do để chúng ta chủ quan; thuốc giải độc không thể bù lại phần gan đã bị phá hủy, và không phải trường hợp nào cũng đến bệnh viện đủ sớm để cứu.
Làm gì để dùng thuốc giảm đau an toàn cho gan?
Điểm mấu chốt để tránh tổn thương gan từ thuốc là thay đổi thói quen tự ý dùng thuốc giảm đau và đọc kỹ mọi thứ trước khi uống. Trước khi dùng bất kỳ sản phẩm nào, người dân cần đọc kỹ tên thuốc, thành phần (hoạt chất) và hàm lượng, đặc biệt khi dùng đồng thời thuốc cảm cúm, thuốc đau đầu và thuốc hạ sốt. Khi đau sốt kéo dài hoặc cần dùng thuốc nhiều ngày, hãy đi khám thay vì tự tăng liều. Tuyệt đối không uống các loại thuốc đã bị nghiền, chia sẵn trong các túi nhỏ, thuốc “bốc” không còn bao bì, hoặc thuốc do người khác mách mà không rõ thành phần và liều lượng. Nếu bắt buộc dùng paracetamol, hãy tuân thủ liều lượng paracetamol an toàn: với người lớn, 0,5–1 g mỗi lần, cách 4–6 giờ, tối đa 4 g trong 24 giờ, và nên hỏi ý kiến bác sĩ nếu có bệnh gan, nghiện rượu, thể trạng yếu hoặc đang dùng nhiều loại thuốc khác. Kết cục cuối cùng phụ thuộc vào sự cẩn trọng của người dùng: hoặc là chủ động đọc nhãn, kiểm tra hoạt chất, hoặc là chấp nhận đối mặt với nguy cơ nhập viện vì ngộ độc paracetamol.
