Thuốc giảm đau và cái giá âm thầm: từ thói quen quen thuộc tới suy thận giai đoạn cuối
Tự ý uống thuốc giảm đau là hành vi người bệnh tự mua và sử dụng các thuốc giảm đau không kê đơn hoặc theo toa cũ, không có hướng dẫn của bác sĩ, lặp lại nhiều lần để cắt cơn đau tạm thời, nhưng vô tình gây tổn thương thận tiến triển âm thầm và có thể dẫn đến suy thận giai đoạn cuối. Đây không phải chuyện hiếm, mà đang là một trong những nguyên nhân quan trọng khiến cả người trẻ lẫn người cao tuổi rơi vào suy thận, phải sống nhờ chạy thận nhân tạo hoặc ghép thận.
Điều đáng nói là đa số chúng ta vẫn coi thuốc giảm đau là “thuốc an toàn”, muốn uống lúc nào thì uống. Một nữ bệnh nhân 81 tuổi ở TPHCM, bà N.T.L, từng được chẩn đoán suy thận độ 4, điều trị lâu dài và đã cải thiện chức năng thận rõ rệt. Thay vì coi đó là tín hiệu phải thận trọng với mọi loại thuốc, bà lại tiếp tục tự mua thuốc giảm đau để xử lý rối loạn tiêu hóa, và hậu quả là chức năng thận lao dốc lần nữa. Khi nhập viện, eGFR của bà chỉ còn 29,54 mL/phút/1,73 m², trong khi ở người trưởng thành khỏe mạnh, chỉ số này thường trên 90 mL/phút/1,73 m². Đó là lời nhắc thẳng thắn: thuốc giảm đau tổn thương thận nhiều hơn bạn nghĩ.
Hai ca bệnh điển hình: từ “viên thuốc quen thuộc” đến suy thận giai đoạn cuối
Nếu bạn nghĩ suy thận giai đoạn cuối là bệnh “của người già”, hãy nhìn vào trường hợp nam doanh nhân 47 tuổi sống tại Cao Hùng, Đài Loan (Trung Quốc). Anh thường xuyên đau đầu khi thời tiết thay đổi, nhưng thay vì đi khám, anh chọn ra hiệu thuốc mua thuốc giảm đau không kê đơn và dùng liên tục để cắt cơn đau. Cơn đau càng ngày càng khó kiểm soát, nhưng anh vẫn ưu tiên công việc, tiếp tục lạm dụng thuốc. Cơ thể đã cảnh báo bằng những dấu hiệu suy thận sớm rất rõ: chân tay sưng phù, lượng nước tiểu giảm nghiêm trọng, mệt mỏi, kiệt sức.
Anh phớt lờ mọi tín hiệu cho đến khi lên cơn khó thở dữ dội, phải nhập viện cấp cứu, và bác sĩ phát hiện anh đã rơi vào suy thận giai đoạn cuối, buộc phải chạy thận nhân tạo ngay lập tức để duy trì sự sống. Trở lại với bà L., sau một thời gian điều trị, eGFR của bà tăng lên 57,22 mL/phút/1,73 m², gần gấp đôi so với lúc nhập viện. Đáng tiếc, chỉ một đợt tự mua thuốc giảm đau khi bị rối loạn tiêu hóa, nôn ói, mất nước đã khiến eGFR của bà tụt còn 47 mL/phút/1,73 m². Cả hai ca bệnh ở hai độ tuổi khác nhau, nhưng chung một con đường: tự ý dùng thuốc nguy hiểm, đặc biệt là thuốc giảm đau, và trả giá bằng chính chức năng thận của mình.
Cơ chế “phá” thận của thuốc giảm đau: vì sao dùng lâu dài là tự đẩy thận tới bờ vực?
Nhiều người chỉ chú ý tác dụng giảm đau nhanh mà quên mất mặt trái: thuốc giảm đau tổn thương thận theo những cách rất âm thầm. Các thuốc chống viêm không steroid (NSAID) như ibuprofen, diclofenac có thể làm giảm lưu lượng máu đến thận, gây tổn thương thận cấp hoặc làm bệnh thận mạn tiến triển nặng hơn ở người có nguy cơ. Một dược sĩ cho biết sử dụng lâu dài một số loại thuốc giảm đau có thể làm tổn thương các mạch máu nhỏ có chức năng lọc chất thải trong thận; tình trạng này được gọi là bệnh thận do thuốc giảm đau.
Với acetaminophen (paracetamol), khi dùng đúng liều, nguy cơ thấp hơn, nhưng vấn đề là nhiều người uống nhiều loại thuốc cùng chứa acetaminophen, dẫn tới quá liều mà không hay biết. Đáng sợ nhất là tổn thương thận do thuốc giảm đau giai đoạn đầu thường diễn tiến âm thầm, người bệnh gần như không nhận thấy bất kỳ dấu hiệu bất thường nào. Người cao tuổi, người có bệnh thận mạn, suy gan, nhiều bệnh nền… chịu rủi ro cao hơn hẳn, vì chỉ cần mất nước nhẹ, nhiễm trùng, hoặc uống thêm NSAID là thận có thể “sập” nhanh chóng. Nói cách khác, mỗi viên thuốc giảm đau uống tùy tiện là một cú đánh thêm vào thận, khó nhìn thấy ngay nhưng tích lũy đủ lâu sẽ thành cú đánh chí mạng.
Ai dễ “dính đòn” nhất và các dấu hiệu suy thận sớm thường bị bỏ qua
Không phải ai uống vài viên thuốc giảm đau là lập tức suy thận, nhưng có những nhóm người chỉ cần dùng sai chút ít đã đủ nguy hiểm. Người cao tuổi, người mắc đái tháo đường, tăng huyết áp, bệnh tim mạch hoặc từng mắc bệnh thận được khuyến cáo phải kiểm tra chức năng thận định kỳ. Ở những người này, thuốc giảm đau giống như “dầu đổ vào lửa”: NSAID làm giảm máu đến thận, corticosteroid có thể làm tăng huyết áp, giữ nước, tăng đường huyết; nếu những yếu tố này kéo dài, thận phải chịu thêm áp lực và tổn thương càng tăng.
Vấn đề là dấu hiệu suy thận sớm rất dễ bị bỏ qua vì khá “mơ hồ”. Khi chức năng thận bắt đầu suy giảm, người bệnh có thể mệt mỏi, buồn nôn, phù chân, tiểu ra máu, đi tiểu nhiều hơn hoặc ít hơn bình thường, đau lưng hoặc đau vùng hông, thậm chí lú lẫn. Trường hợp nam doanh nhân nói trên là ví dụ điển hình: chân tay sưng phù, lượng nước tiểu giảm rõ rệt, cơ thể luôn mệt mỏi, kiệt sức nhưng anh vẫn cho rằng đó là do áp lực công việc. Khi những dấu hiệu này xuất hiện, tiếp tục tự mua thuốc giảm đau hay thuốc khác để uống là cách nhanh nhất đẩy bản thân gần hơn tới suy thận giai đoạn cuối.
Thay đổi thói quen từ hôm nay: sử dụng thuốc giảm đau thông minh để bảo vệ thận
Bài học rõ ràng nhất từ hai ca bệnh trên là: không có loại thuốc giảm đau nào đủ an toàn để bạn muốn uống sao cũng được. Người bệnh suy thận được khuyến cáo phải hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng bất kỳ loại thuốc nào, kể cả thuốc không kê đơn. Nhưng thực tế, không chỉ người bệnh thận, mà mọi người trưởng thành đều nên áp dụng nguyên tắc này, nhất là khi phải dùng thuốc giảm đau từ vài ngày trở lên hoặc dùng lặp lại nhiều đợt.
Một nguyên tắc đơn giản: cơn đau tái diễn, ngày càng tăng, hoặc phải phụ thuộc thuốc giảm đau để làm việc, ngủ nghỉ thì đó không còn là chuyện “đau vặt”, mà là tín hiệu cơ thể cần được khám và tìm nguyên nhân. Đừng chữa đau đầu bằng cách “tắt chuông báo thức”. Sử dụng thuốc đúng chỉ định, đúng liều và trong thời gian phù hợp, đặc biệt ở những người có nguy cơ bệnh thận, có thể hạn chế đáng kể tổn thương thận và biến chứng về sau. Câu hỏi mỗi người nên tự đặt ra trước khi uống thêm một viên thuốc giảm đau là: mình đang chữa bệnh hay đang mòn dần chức năng thận của chính mình?
