Paracetamol: thuốc quen nhưng không được phép dùng tùy tiện
Paracetamol là thuốc giảm đau, hạ sốt phổ biến, thường được bán không cần đơn và xuất hiện trong rất nhiều loại thuốc cảm, thuốc đau đầu, thuốc hạ sốt; tuy nhiên, nếu dùng vượt liều lượng thuốc cho phép hoặc vô tình phối hợp nhiều sản phẩm cùng chứa hoạt chất này, người dùng có thể rơi vào tình trạng ngộ độc thuốc gây tổn thương gan cấp tính và thậm chí suy gan đe dọa tính mạng. Chúng ta đã quá quen với một viên paracetamol mỗi khi đau đầu, sốt nhẹ nên có xu hướng xem nó lành tính, muốn uống lúc nào thì uống. Đó là suy nghĩ nguy hiểm. Sự phổ biến của paracetamol lại khiến nhiều người chủ quan, quên rằng mọi loại thuốc đều có ngưỡng an toàn và ngưỡng gây độc. Khi ranh giới giữa điều trị và độc tính phụ thuộc chặt vào liều lượng, thời gian dùng và thể trạng người bệnh, thói quen “đau chưa hết thì uống thêm thuốc” không còn là chuyện nhỏ mà là chiếc bẫy âm thầm với lá gan của bạn.
Ca bệnh 46 tuổi ở Hà Nội: bài học đắt giá cho thói quen uống chồng thuốc
Câu chuyện của người đàn ông 46 tuổi ở Hà Nội là ví dụ cảnh báo rõ ràng về ngộ độc paracetamol do tự ý dùng thuốc. Ông xuất hiện đau đầu, đau họng, sốt nhẹ, mệt mỏi nên tự mua thuốc cảm cúm Taisho Pabron Gold A của Nhật Bản, mỗi viên chứa 300 mg paracetamol. Khi triệu chứng không đỡ, gia đình tiếp tục cho ông uống thêm viên paracetamol 500 mg mua trong nước, mà hoàn toàn không biết thuốc cảm trước đó đã có sẵn paracetamol. Kết quả là tổng lượng paracetamol đưa vào cơ thể tăng lên nhanh chóng, dù không ai chủ định uống quá liều. Ông bị tổn thương gan và phải nhập viện điều trị ngộ độc paracetamol, trên nền viêm gan cấp, sỏi mật, viêm dạ dày – trào ngược và tăng huyết áp. Vấn đề không nằm ở việc uống bao nhiêu loại thuốc tên khác nhau, mà nằm ở chỗ cùng một hoạt chất được lặp đi lặp lại trong nhiều sản phẩm, đẩy gan vượt ngưỡng chịu đựng.
Liều lượng thuốc an toàn: đừng để gan trả giá vì vài viên paracetamol
Muốn dùng paracetamol an toàn, điều đầu tiên phải nắm rõ liều lượng thuốc. Với người lớn, liều uống thông thường là 0,5–1 g mỗi lần, cách 4–6 giờ, tổng liều tối đa 4 g trong 24 giờ. Nói cách khác, nếu bạn uống viên 500 mg, thì tối đa 8 viên trong một ngày là giới hạn tuyệt đối, và đó là trong điều kiện không dùng thêm bất kỳ thuốc nào khác cũng chứa paracetamol. Theo TS.BS Nguyễn Trung Nguyên, ngộ độc không nhất thiết xảy ra sau một lần uống lượng rất lớn; nhiều bệnh nhân ngộ độc vì uống lặp lại trong nhiều ngày, hoặc vô tình sử dụng nhiều thuốc cùng chứa paracetamol. Ranh giới giữa tác dụng điều trị và độc tính nằm ở liều, thời gian và cả thể trạng người bệnh: người uống nhiều rượu, gầy yếu, suy kiệt, bệnh mạn tính, có bệnh gan, hoặc đang dùng thuốc chống động kinh, chống lao dễ bị ngộ độc hơn dù dùng liều không quá cao. Với những nhóm này, mọi viên paracetamol đều cần được bác sĩ hoặc dược sĩ cân nhắc kỹ.
Paracetamol ẩn trong thuốc phối hợp: cách nhận diện để tránh quá liều
Nguy hiểm lớn nhất của paracetamol nằm ở chỗ nó ẩn mình trong vô số sản phẩm khác nhau. Từ thuốc cảm cúm, thuốc đau đầu, thuốc trị viêm họng đến các viên hạ sốt “đa tác dụng”, rất nhiều loại đều có thành phần paracetamol nhưng mang tên thương mại hoàn toàn khác. Người bệnh thường chỉ nhớ tên thuốc hoặc công dụng mà bỏ qua bảng thành phần, dẫn tới uống đồng thời nhiều thuốc trùng hoạt chất. Muốn uống thuốc đúng cách, hãy coi việc đọc kỹ nhãn là nguyên tắc bắt buộc. Trước khi dùng bất kỳ thuốc cảm, thuốc giảm đau, hạ sốt nào, bạn cần kiểm tra xem thành phần có paracetamol hay không, hàm lượng mỗi viên là bao nhiêu và tổng liều mình đã uống trong 24 giờ. Không sử dụng thuốc được người khác chia nhỏ, nghiền bột, bóc khỏi bao bì khi không biết rõ đó là thuốc gì, chứa hoạt chất nào. Một viên thuốc quen thuộc không phải thứ được phép dùng tùy ý; bỏ nhãn nghĩa là bỏ luôn chiếc “phanh” an toàn cho lá gan của bạn.
Dấu hiệu ngộ độc paracetamol và thời điểm phải đi cấp cứu
Điều đáng sợ ở ngộ độc thuốc do paracetamol là diễn biến âm thầm. Trong 1–2 ngày đầu, người bệnh hầu như không có triệu chứng rõ ràng hoặc chỉ hơi mệt, nên dễ chủ quan. Đến khoảng ngày thứ ba, tổn thương gan bắt đầu rõ hơn: mệt mỏi, buồn nôn, chán ăn, có thể kèm đau tức vùng hạ sườn phải. Nếu tiếp tục bỏ qua, tình trạng có thể tiến triển thành viêm gan nhiễm độc, suy gan cấp, hôn mê gan và tử vong. Bất cứ ai sau vài ngày dùng paracetamol (đặc biệt khi đã uống nhiều loại thuốc khác nhau) mà xuất hiện những dấu hiệu trên cần đi khám ngay, không tự chờ “cho nó hết”. Khi thấy vàng da, vàng mắt, đó thường là lúc tổn thương gan đã nghiêm trọng. May mắn là ngộ độc paracetamol có thuốc giải độc và hiệu quả điều trị cao nếu được phát hiện sớm. Vì vậy, nếu nghi ngờ quá liều – dù chưa thấy triệu chứng nhiều – hãy coi đó là lý do chính đáng để đến cơ sở y tế khẩn cấp. Lá gan không có cơ hội thứ hai cho những lần liều lĩnh uống thuốc.
