Tư vấn tâm lý trường học: từ khái niệm đến bước ngoặt 55 trường
Tư vấn tâm lý trường học là hệ thống dịch vụ hỗ trợ cảm xúc, hành vi và các mối quan hệ xã hội cho học sinh ngay trong nhà trường, gắn với công tác xã hội học sinh để phát hiện sớm khó khăn tâm lý và phòng ngừa nguy cơ phát triển thành rối loạn tâm thần, thay vì chỉ xử lý khi vấn đề đã trở nên trầm trọng. Dự án “Phát triển Công tác xã hội và Tư vấn tâm lý trong trường học giai đoạn 2026-2027” là bước tiếp nối hợp tác giữa Good Neighbors International (GNI) và Bộ Giáo dục và Đào tạo bắt đầu từ năm 2022. Mô hình sẽ được nhân rộng tại 55 trường ở Hà Nội, TP Hồ Chí Minh, Tuyên Quang, Phú Thọ và Thanh Hóa, kèm theo các chương trình phòng ngừa và truyền thông về sức khỏe tâm thần học đường. Đây không chỉ là một dự án kỹ thuật, mà là tuyên bố chính sách: nhà trường phải trở thành điểm tựa tinh thần đầu tiên cho học sinh.
Vì sao dự án này xuất hiện lúc này: khoảng trống sức khỏe tâm thần học đường
Việc triển khai tư vấn tâm lý trường học trên diện rộng không phải quyết định bất ngờ, mà là kết quả của cả một giai đoạn thí điểm từ năm 2022. Giai đoạn 2022-2024 đã xây dựng mạng lưới cơ sở cung cấp dịch vụ công tác xã hội học sinh và tư vấn tâm lý, đồng thời đào tạo đội ngũ cán bộ, nhân viên và cộng tác viên chuyên trách. Tuy vậy, các khó khăn vẫn rất rõ: nhiều địa phương chưa coi sức khỏe tâm thần học đường là ưu tiên, nhiều trường thiếu nhân sự tư vấn, giáo viên kiêm nhiệm còn yếu chuyên môn và nguồn lực cho hoạt động phòng ngừa vẫn mỏng. Trong bối cảnh áp lực học tập, bạo lực học đường và rủi ro trên môi trường số tăng lên, khoảng trống này không thể kéo dài. Dự án mới vì thế mang ý nghĩa sửa sai: trả lại vị trí đúng cho công tác xã hội và can thiệp sớm tâm lý trong chiến lược giáo dục.
Từ chữa cháy sang phòng ngừa: chuyển dịch tư duy can thiệp sớm
Điểm đáng chú ý nhất của dự án là sự chuyển dịch từ tư duy “can thiệp khi có sự cố” sang “can thiệp sớm tâm lý”. Đại diện GNI nhấn mạnh, dự án không chỉ tập trung hỗ trợ sau khi vấn đề đã xảy ra mà hướng tới việc giúp học sinh nhận được hỗ trợ cần thiết trước khi gặp khó khăn. Theo văn kiện dự án, định hướng triển khai là chuyển mạnh từ hỗ trợ, can thiệp sang chủ động phòng ngừa, giúp học sinh tiếp cận sự hỗ trợ sớm hơn, nâng đỡ sự phát triển toàn diện về cảm xúc, quan hệ và kỹ năng xã hội. Đây là cách tiếp cận đúng với khoa học: đa số vấn đề tâm lý bắt đầu bằng những dấu hiệu nhỏ – lo âu, mất ngủ, tránh giao tiếp – nếu bị bỏ qua sẽ có nguy cơ tiến triển thành rối loạn tâm thần. Tư vấn tâm lý trường học vì thế không nên bị xem là “phòng cấp cứu”, mà là hệ thống cảnh báo sớm.
Lồng ghép công tác xã hội học sinh vào hệ thống trường học
Một điểm mạnh của dự án là coi công tác xã hội học sinh và tư vấn tâm lý là thành phần của hệ thống trường học, không phải dịch vụ bên lề. Giai đoạn trước đã bắt đầu hình thành mạng lưới các cơ sở cung cấp dịch vụ công tác xã hội và tư vấn tâm lý học đường, cùng một số phòng tư vấn riêng trong trường. Giai đoạn 2026-2027 tiếp tục nhân rộng mô hình này tại các cơ sở giáo dục, xây dựng chương trình phòng ngừa và tăng cường truyền thông để nhà trường, gia đình, cộng đồng hiểu rõ vai trò của tư vấn tâm lý trường học. Nếu làm đúng, giáo viên sẽ không bị bỏ mặc với những tình huống khủng hoảng mà có chuyên gia đồng hành; học sinh sẽ được coi là chủ thể có quyền được bảo vệ, được tư vấn, thay vì “phải cố chịu đựng”. Tích hợp dịch vụ ngay trong trường là điều kiện để hỗ trợ không bị gián đoạn, thay vì phụ thuộc vào các dự án ngắn hạn.
Từ 55 trường thí điểm đến chuẩn mực quốc gia về sức khỏe tâm thần học đường
Câu hỏi quan trọng là: 55 trường ở năm tỉnh, thành có đủ để tạo ra thay đổi hệ thống? Câu trả lời là: nếu coi đây là mô hình chuẩn để nhân rộng, con số 55 là một khởi đầu hợp lý. Dự án không dừng ở việc mở phòng tư vấn mà còn xây dựng bộ tài liệu số hướng dẫn phòng ngừa, các chương trình nâng cao nhận thức về quyền trẻ em và năng lực tự bảo vệ. Nếu những tài liệu và quy trình này được chuẩn hóa và tích hợp vào chính sách chung, sức khỏe tâm thần học đường có thể trở thành tiêu chí bắt buộc như an toàn phòng cháy. Ông Nguyễn Xuân An Việt khẳng định, giai đoạn mới nhằm nâng cao chất lượng, hiệu quả hoạt động công tác xã hội và tư vấn tâm lý trong việc hỗ trợ học sinh. Vấn đề còn lại là nguồn lực và quyết tâm của từng địa phương. Nếu coi tư vấn tâm lý trường học là “xa xỉ”, chúng ta sẽ tiếp tục trả giá bằng những thế hệ học sinh trưởng thành trong bất ổn.
