Tư vấn tâm lý trường học: từ “chữa cháy” sang phòng ngừa sớm
Tư vấn tâm lý trường học là hệ thống dịch vụ chuyên môn được thiết kế ngay trong nhà trường nhằm hỗ trợ cảm xúc, hành vi, các mối quan hệ và kỹ năng xã hội của học sinh, kết hợp công tác xã hội học sinh để phòng ngừa, phát hiện sớm và can thiệp các vấn đề sức khỏe tâm thần học đường, giúp các em phát triển toàn diện trong môi trường giáo dục an toàn và thân thiện.
Lễ công bố văn kiện Dự án “Phát triển Công tác xã hội và Tư vấn tâm lý trong trường học giai đoạn 2026-2027” giữa Bộ GD&ĐT và Good Neighbors International (GNI) tại Hà Nội cho thấy một lựa chọn chiến lược: Việt Nam muốn bảo vệ học sinh bằng phòng ngừa từ sớm, chứ không chỉ chạy theo xử lý khủng hoảng nữa. Đây không phải một hoạt động phụ trợ, mà là cấu phần thiết yếu của sức khỏe tâm thần học đường. Khi rối loạn, sang chấn, bắt nạt… ngày càng phức tạp, việc đưa tư vấn tâm lý trường học trở thành dịch vụ thường trực là bước ngoặt bắt buộc, nếu không chúng ta sẽ tiếp tục để giáo viên chủ nhiệm “tự bơi” với những ca tâm lý vượt ngoài chuyên môn.
Mô hình 55 trường ở 5 tỉnh, thành: thí điểm đủ lớn để thay đổi cách làm
Điểm đáng nói nhất của giai đoạn 2026-2027 là quy mô: mô hình công tác xã hội và tư vấn tâm lý trường học sẽ được nhân rộng tại 55 trường ở Hà Nội, TP.HCM, Tuyên Quang, Phú Thọ và Thanh Hóa. Quy mô này đủ lớn để tạo “khối mẫu” thực sự cho cả hệ thống, chứ không chỉ là vài mô hình đẹp để đi tham quan. Trước đó, từ năm 2022, dự án đã được thí điểm tại nhiều địa phương, hình thành mạng lưới cơ sở cung cấp dịch vụ, xây dựng một số phòng tư vấn tâm lý học đường và đào tạo đội ngũ cán bộ, nhân viên, cộng tác viên chuyên trách. Đây là nền móng hiếm có: hệ thống đã tồn tại, vấn đề bây giờ là chuẩn hóa và tăng tốc, không phải làm lại từ đầu.
Theo đại diện Vụ Học sinh – Sinh viên, giai đoạn 2022-2024 đã giúp rà soát văn bản, xây dựng mạng lưới dịch vụ và bồi dưỡng nhân lực cho công tác xã hội học sinh và tư vấn tâm lý trường học trên cả nước. Câu hỏi đặt ra là 55 trường này sẽ được trao quyền và nguồn lực đến đâu để không bị biến thành các “mô hình trưng bày”. Nếu triển khai nửa vời, nguy cơ rất rõ: giáo viên kiêm nhiệm quá tải, phòng tư vấn đóng cửa im lìm, và học sinh tiếp tục xem đây là nơi “dành cho người có vấn đề”, chứ không phải điểm đến bình thường khi cần hỗ trợ.
Chuyển trục sang phòng ngừa: logic đúng, thách thức không nhỏ
Điểm tiến bộ nhất của dự án này là định hướng chuyển từ hỗ trợ, can thiệp sau khi sự cố xảy ra sang chủ động phòng ngừa, giúp học sinh tiếp cận hỗ trợ sớm hơn, đồng thời nâng đỡ phát triển toàn diện từ cảm xúc, các mối quan hệ đến kỹ năng xã hội. Trưởng đại diện GNI nhấn mạnh, dự án “không chỉ tập trung vào việc can thiệp sau khi vấn đề đã xảy ra, mà còn hướng tới việc giúp các em nhận được sự hỗ trợ cần thiết trước khi gặp phải những khó khăn”. Đó chính là bản chất của phòng ngừa rối loạn tâm thần: can thiệp trước khi triệu chứng trở nên trầm trọng. Tuy nhiên, để phòng ngừa có ý nghĩa, tư vấn không thể chỉ dành cho “trường hợp đặc biệt”, mà phải trở thành hoạt động thường xuyên, thân thiện, gắn với nội dung giáo dục kỹ năng sống, quyền trẻ em và tự bảo vệ bản thân.
Thách thức nằm ở chỗ hệ thống hiện nay vẫn thiếu nhân sự chuyên trách, nhiều nơi buộc giáo viên kiêm nhiệm, trong khi năng lực chuyên môn còn hạn chế và nguồn lực cho hoạt động phòng ngừa, hỗ trợ chưa tương xứng. Nếu không giải bài toán con người và thời gian, chuyển trục sang phòng ngừa sẽ dễ biến thành khẩu hiệu. Phòng tư vấn tâm lý trường học phải là nơi học sinh muốn bước vào, không phải phòng “gọi lên làm việc”. Điều đó đòi hỏi cách tổ chức linh hoạt: hoạt động nhóm, chiến dịch truyền thông, giờ sinh hoạt lớp tích hợp nội dung sức khỏe tâm thần học đường, chứ không chỉ là tư vấn cá nhân đóng kín cửa.
Kết hợp công tác xã hội và tư vấn tâm lý: hạ tầng mềm cho hệ thống giáo dục
Dự án không chỉ nói về tư vấn tâm lý trường học, mà là phát triển đồng thời công tác xã hội học sinh trong nhà trường. Điều này quan trọng vì rất nhiều vấn đề tâm lý bắt nguồn từ bối cảnh gia đình, cộng đồng, nghèo đói, bạo lực – những thứ một buổi tư vấn 45 phút không thể giải quyết. Giai đoạn trước, dự án đã chú trọng xây dựng mạng lưới cơ sở cung cấp dịch vụ, đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ cán bộ, viên chức, cộng tác viên làm công tác xã hội và tư vấn. Đó là “hạ tầng mềm” mà hệ thống giáo dục Việt Nam vốn thiếu: những người có nhiệm vụ kết nối nhà trường – gia đình – cộng đồng, dẫn học sinh đi qua các dịch vụ hỗ trợ phù hợp, đồng thời làm truyền thông nâng cao nhận thức về sức khỏe tâm thần học đường.
Tuy vậy, nhiều địa phương vẫn chưa coi trọng đúng mức, truyền thông về sức khỏe tinh thần còn nghèo nàn, nhiều cơ sở giáo dục thiếu nhân sự chuyên trách. Nếu không thay đổi tư duy quản lý, công tác xã hội học sinh dễ bị xem như phần việc “cho có”, trong khi đây mới là chìa khóa để chuyển các mô hình dự án thành năng lực thường trực của hệ thống. GNI và Bộ GD&ĐT đã xác định ba nhóm hoạt động chính giai đoạn 2026-2027: nhân rộng mô hình, xây dựng chương trình phòng ngừa và tăng cường truyền thông. Câu chuyện còn lại là: các Sở, Phòng và ban giám hiệu có dám phân quyền, dành thời gian thời khóa biểu và bố trí nhân sự để những cấu phần này sống được sau khi dự án kết thúc hay không.
Bước ngoặt chỉ thực sự xảy ra nếu trường học coi sức khỏe tâm thần là nhiệm vụ cốt lõi
Qua thỏa thuận hợp tác mới, Bộ GD&ĐT và GNI kỳ vọng xây dựng, lan tỏa các mô hình hỗ trợ học sinh hiệu quả, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục và sự phát triển toàn diện của trẻ em. Nhưng một dự án, dù thiết kế tốt, không thể thay đổi toàn bộ hệ thống nếu loay hoay ở tầng “thử nghiệm”. Bước ngoặt chỉ thực sự xảy ra khi nhà trường coi sức khỏe tâm thần học đường là nhiệm vụ cốt lõi, ngang hàng với thành tích học tập. Khi đó, tư vấn tâm lý trường học và công tác xã hội học sinh không còn là “phần việc cộng thêm”, mà là cách để bảo vệ quyền trẻ em được học tập, phát triển trong môi trường an toàn, bình đẳng và toàn diện.
Điều này đòi hỏi một số lựa chọn chính sách rõ ràng: đưa tiêu chí sức khỏe tinh thần và hệ thống hỗ trợ vào đánh giá trường học; yêu cầu mỗi trường có kế hoạch sức khỏe tâm thần cụ thể; gắn đào tạo giáo viên với kỹ năng nhận diện, hỗ trợ học sinh gặp khó khăn. Dự án 55 trường ở 5 tỉnh, thành chỉ là điểm khởi đầu. Nếu các bài học về nhân sự, quy trình, phối hợp và truyền thông được rút ra nghiêm túc và thể chế hóa, Việt Nam có thể xây được một hạ tầng sức khỏe tâm thần học đường đủ rộng, để phòng ngừa rối loạn tâm thần từ sớm thay vì trả giá bằng những vụ việc đau lòng.
