Răn đe phải đi cùng khả năng chấp hành
Mức phạt giao thông là chế tài bằng tiền áp dụng với người vi phạm quy tắc đi lại, nhằm buộc họ chịu trách nhiệm và ngăn hành vi gây nguy hiểm tái diễn. Tranh luận hiện nay không chỉ là phạt cao hay thấp, mà là làm sao để mức phạt vừa tương xứng với rủi ro vừa có thể thi hành. Tại phiên thảo luận ở tổ ngày 26/10, đại biểu Nguyễn Khánh Vũ cho rằng mức phạt theo Nghị định 168, được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định 238/2026, cao so với thu nhập của người dân. Đại biểu nêu xe máy, xe gắn máy không chấp hành đèn tín hiệu bị phạt 4–6 triệu đồng, trong khi ô tô bị phạt 18–20 triệu đồng; mức cũ với xe máy là 800.000 đồng đến 1 triệu đồng.
Khoảng cách giữa tiền phạt và thu nhập khiến câu hỏi về tính công bằng không thể bị gạt sang bên. Theo số liệu đại biểu dẫn, một lần vượt đèn đỏ bằng xe máy tương đương khoảng 83% thu nhập bình quân đầu người trong một tháng và hơn hai lần thu nhập tháng của nhóm 20% dân số có thu nhập thấp nhất. Nhưng giảm phạt đồng loạt cũng có thể làm yếu sức răn đe. Đích đến nên là chế tài khiến người vi phạm không thể xem nhẹ luật, đồng thời quyết định xử phạt không trở thành món nợ ngoài khả năng thực hiện.
Vượt đèn đỏ đường sắt: mức độ nguy hiểm định hình chế tài
Vụ việc ở Đồng Nai cho thấy vì sao không thể đánh giá mức phạt chỉ bằng con số. Khoảng 8h47 ngày 24/10, camera ghi lại xe tải tự đổ biển số 60H-063.xx đi qua đường ngang tại Km1681+200 trên tuyến đường sắt Bắc – Nam khi đèn tín hiệu đã đỏ. Sau xác minh, tài xế Đ.V.T. bị phạt 19 triệu đồng và tước quyền sử dụng giấy phép lái xe 2 tháng. Đây không phải tình huống có thể coi là lỗi nhỏ: vượt đèn đỏ tại đường ngang có thể dẫn đến tai nạn đường sắt nghiêm trọng, đe dọa tính mạng, tài sản và an toàn chạy tàu.
Trong trường hợp này, phạt tiền đi kèm tước giấy phép lái xe có lý do rõ ràng: hành vi đặt nhiều người vào nguy cơ lớn, nên chế tài cần phản ánh mức độ nguy hiểm chứ không chỉ khả năng chi trả của người vi phạm. Tuy vậy, một vụ việc có tính chất nghiêm trọng không tự động chứng minh rằng mọi lỗi giao thông đều cần mức phạt cao như nhau. Chính sách thuyết phục hơn khi phân biệt rõ mức độ rủi ro, hậu quả tiềm tàng và yếu tố cố ý; sự nghiêm khắc sẽ có sức nặng khi người dân thấy nó gắn với nguy hiểm cụ thể.
Phạt xe quá tải cần nhắm cả người tổ chức vận tải
Các đợt kiểm tra ở Quảng Trị cho thấy xử lý vi phạm vận tải không nên dừng ở tài xế. Từ ngày 14 đến 27/10, lực lượng chức năng lập biên bản 40 trường hợp, với tổng tiền dự kiến xử phạt 608 triệu đồng. Trong số đó có 13 trường hợp chở hàng vượt khổ về chiều dài, chiều cao và 4 xe tải có kích thước thành thùng sai thông số kỹ thuật. Lực lượng còn xử lý các trường hợp chở quá tải, trong đó có xe vượt tải trọng cho phép từ trên 10–30% và trường hợp vượt từ trên 50–100%.
Ở đợt cao điểm khác, sau 15 ngày, CSGT tỉnh phát hiện 128 trường hợp vi phạm; gồm 40 trường hợp quá tải và 26 trường hợp quá khổ hoặc cải tạo phương tiện trái quy định. Tổng tiền phạt khoảng 1,3 tỷ đồng. Đáng chú ý, có xử lý cả chủ xe và áp dụng các biện pháp bổ sung như trừ điểm giấy phép lái xe, tước giấy chứng nhận kiểm định hoặc phù hiệu. Cách làm này hợp lý: phạt xe quá tải sẽ khó tạo chuyển biến nếu chỉ tài xế chịu trách nhiệm, còn chủ phương tiện và đơn vị tổ chức vận tải vẫn hưởng lợi từ việc chở quá mức. Đợt cao điểm dự kiến kéo dài từ 15/10 đến 15/12, kết hợp tuần tra, xử lý và tuyên truyền.
Phạt nghiêm nhưng phải thiết kế để luật được thực thi
Mức phạt cao có thể răn đe, nhưng nếu vượt quá khả năng chi trả, quyết định xử phạt có nguy cơ không được thi hành; đại biểu Nguyễn Khánh Vũ nêu đây là vấn đề cần tính đến khi thiết kế chính sách. Mặt khác, giảm mức phạt mà không phân biệt hành vi cũng có thể đánh đồng lỗi ít nguy hiểm với việc cố tình vượt tín hiệu đường sắt hay tổ chức chở hàng quá tải. Hai cực đoan ấy đều làm suy yếu niềm tin vào pháp luật: một bên khiến chế tài khó thực hiện, bên kia khiến người vi phạm không cảm nhận được hậu quả.
Giải pháp nên dựa trên ba tiêu chí: mức độ nguy hiểm, vai trò của từng bên trong vi phạm và khả năng thi hành chế tài. Với hành vi có nguy cơ gây tai nạn nghiêm trọng, cần xử lý đủ nghiêm và có thể kết hợp tước giấy phép lái xe; với vi phạm vận tải, trách nhiệm phải chạm tới cả chủ xe. Đồng thời, cơ quan lập quy cần đánh giá tác động của tiền phạt với các nhóm thu nhập khác nhau và bảo đảm biện pháp xử lý khả thi. Mục tiêu không phải làm nhẹ trách nhiệm, mà là khiến luật vừa công bằng vừa có hiệu lực ngoài thực tế.
