Khi mỹ phẩm sản xuất chui trở thành rủi ro thường trực với người dùng
Mỹ phẩm sản xuất chui là các sản phẩm được sản xuất tại cơ sở chưa có giấy chứng nhận đủ điều kiện hoặc không tuân thủ quy định, dẫn tới hàng loạt lô hàng kém chất lượng lọt qua kiểm soát và xuất hiện trên thị trường, đẩy toàn bộ gánh nặng rủi ro về an toàn da, sức khỏe và tài chính sang phía người tiêu dùng vốn không có công cụ kiểm nghiệm chuyên môn.
Các vụ việc gần đây cho thấy bức tranh không mấy sáng sủa. Ngày 3/9/2026, Sở Y tế TP.HCM xử phạt 8 cơ sở dược, mỹ phẩm với tổng số tiền 324 triệu đồng, trong đó Công ty TNHH Dược phẩm Đại Hưng bị phạt 160 triệu đồng vì vừa sản xuất khi chưa có Giấy chứng nhận đủ điều kiện, vừa đưa ra thị trường mỹ phẩm không đạt chất lượng. Đây không còn là câu chuyện vài chai sản phẩm lỗi, mà là vấn đề về một hệ thống kiểm soát chất lượng mỹ phẩm đang có quá nhiều kẽ hở. Khi những lô hàng vi phạm chỉ bị phát hiện sau khi đã lưu thông, người tiêu dùng đang bị biến thành “phòng kiểm nghiệm cuối cùng” bất đắc dĩ.
Từ nhà máy không phép đến sản phẩm lỗi: vì sao vi phạm vẫn lặp lại?
Điều đáng lo nhất là các vụ mỹ phẩm sản xuất chui không phải trường hợp cá biệt mà đang lặp lại với tần suất đáng báo động. Trong cùng đợt kiểm tra trước đó, Thanh tra Sở Y tế TP.HCM từng xử phạt Công ty TNHH SX TM Healing Pro và Công ty TNHH Đầu tư và Phát triển Minh Tân, mỗi đơn vị 90 triệu đồng, đều vì sản xuất khi chưa được cấp Giấy chứng nhận đủ điều kiện. Điều này cho thấy tình trạng cơ sở không phép vẫn cố tình vận hành dây chuyền, coi việc đáp ứng điều kiện pháp lý là chuyện “làm sau”.
Không chỉ sản xuất chui, nhiều lô mỹ phẩm không đạt chất lượng vẫn lọt ra thị trường. Công ty TNHH Mỹ phẩm Thanh Thanh bị phạt 70 triệu đồng vì sản phẩm PC Whitening Cream không đạt chỉ tiêu khối lượng trung bình; Công ty Cổ phần Đầu tư Thương mại Trường Dương bị phạt 70 triệu vì dung dịch vệ sinh phụ nữ COOP SELECT không đạt giới hạn vi sinh, buộc phải thu hồi và tiêu hủy lô vi phạm. Khi những sản phẩm này có thể đã nằm trên kệ bán lẻ, nghĩa là người dùng đã trực tiếp “thử nghiệm” lên da, và chỉ khi có sự cố hoặc hậu kiểm ngẫu nhiên, sai phạm mới bị lộ.
Mức phạt mỹ phẩm hiện nay: chi phí kinh doanh hay biện pháp răn đe?
Câu hỏi then chốt là: mức phạt mỹ phẩm hiện nay có đủ sức làm doanh nghiệp chùn tay trước ý định sản xuất chui và tung mỹ phẩm không đạt chất lượng hay không. Theo quy định hiện hành, hành vi sản xuất mỹ phẩm không đạt tiêu chuẩn chất lượng bị phạt từ 30–40 triệu đồng; sản xuất khi chưa được cấp Giấy chứng nhận đủ điều kiện bị phạt từ 40–50 triệu đồng, kèm đình chỉ 12–18 tháng và buộc thu hồi, tiêu hủy sản phẩm. Về lý thuyết, đây là bước tiến về chế tài. Nhưng nhìn từ thực tế, mức này khó tương xứng với lợi ích kinh tế mà một lô hàng bán trót lọt có thể mang lại.
Theo phân tích của giới chuyên môn, một doanh nghiệp có thể sản xuất hàng nghìn, thậm chí hàng chục nghìn sản phẩm; nếu chỉ bị xử phạt hành chính vài chục triệu đồng, trong khi lợi nhuận từ việc đưa hàng ra thị trường lớn hơn nhiều, nguy cơ coi tiền phạt như “chi phí kinh doanh” là rất rõ. Khi đó, mỹ phẩm sản xuất chui trở thành một canh bạc mà phần thua thuộc về người tiêu dùng. Để chặn cơ chế lệch lạc này, chế tài phải đủ lớn và đi cùng các biện pháp buộc thu hồi triệt để, truy xuất lô sản xuất, loại bỏ lợi nhuận bất hợp pháp và đình chỉ nghiêm khắc với trường hợp tái phạm.
Lỗ hổng hậu kiểm và áp lực từ thị trường mỹ phẩm bùng nổ
Thị trường mỹ phẩm trong nước đang tăng trưởng nhanh, kéo theo áp lực lớn lên hệ thống kiểm soát chất lượng mỹ phẩm. Mô hình quản lý hiện nay dựa nhiều vào hậu kiểm, tức sản phẩm được doanh nghiệp tự công bố rồi mới kiểm tra sau. Khi hậu kiểm yếu, khoảng cách giữa hồ sơ đẹp và sản phẩm thực tế càng rộng. Bộ Y tế đã thừa nhận tình trạng thiếu danh mục đánh giá thực tế thống nhất và thiếu cơ chế đánh giá định kỳ, khiến việc kiểm soát tại nhà máy chưa đồng đều giữa các địa phương.
Hệ quả là nếu cơ quan quản lý chủ yếu lấy mẫu trên thị trường, phát hiện sản phẩm không đạt rồi thu hồi, tiêu hủy, thì biện pháp này chỉ xử lý phần ngọn mà không chặn được nguồn gốc. Một lô sản phẩm không đạt chỉ tiêu vi sinh có thể đã nằm trên kệ bán lẻ trước khi bị rút khỏi lưu thông. Người tiêu dùng không có phòng thí nghiệm, họ chỉ có thể dựa vào thương hiệu, nhãn hàng và niềm tin vào hệ thống quản lý. Một thị trường lành mạnh không thể vận hành theo cơ chế doanh nghiệp sản xuất trước, người dùng sử dụng, cơ quan quản lý phát hiện sau rồi thu hồi.
Từ phạt tiền sang kiểm soát rủi ro: cần siết trách nhiệm từ nhà máy đến kệ hàng
Để không biến người tiêu dùng thành lá chắn cuối cùng, cách tiếp cận phải thay đổi: từ xử lý vi phạm sang kiểm soát rủi ro ngay từ nhà máy. Chuyên gia pháp lý nhấn mạnh doanh nghiệp cần xây dựng hệ thống quản lý chất lượng thực chất, từ nguyên liệu đầu vào, nhà cung cấp, công thức, cân chia, phối trộn, chiết rót, đóng gói đến kiểm nghiệm thành phẩm và lưu hồ sơ từng lô; phiếu kiểm nghiệm không thể chỉ là thủ tục cho đẹp hồ sơ. Đặc biệt với mỹ phẩm gia công, đơn vị sở hữu thương hiệu không thể “khoán” trách nhiệm cho nhà máy mà phải có hệ thống kiểm soát riêng, kiểm tra điều kiện sản xuất, hồ sơ nguyên liệu, quy trình kiểm nghiệm và thực hiện kiểm nghiệm độc lập với sản phẩm nguy cơ cao.
Về phía quản lý nhà nước, Bộ Y tế đang lấy ý kiến nhân dân cho dự thảo Nghị định mới về quản lý mỹ phẩm nhằm khắc phục bất cập của quy định hiện hành và giải quyết vấn đề phát sinh trong thực tế. Dự thảo hướng đến quản lý theo mức độ rủi ro, siết điều kiện sản xuất, tăng hậu kiểm dựa trên dữ liệu, đồng thời xem xét cả trách nhiệm hình sự với hành vi cố tình đưa mỹ phẩm không đạt chất lượng, không an toàn ra thị trường. Chỉ khi trách nhiệm được kéo xuyên suốt từ nguyên liệu – nhà máy – kiểm nghiệm – xuất xưởng – lưu thông – thu hồi, mức phạt mỹ phẩm mới thực sự có ý nghĩa răn đe, và mỹ phẩm sản xuất chui không còn đất sống trên một thị trường phát triển lành mạnh.
