Giáo dục bắt buộc THCS: Không chỉ là mệnh lệnh hành chính
Giáo dục bắt buộc THCS là chính sách yêu cầu mọi học sinh sau khi hoàn thành tiểu học phải tiếp tục được học lên trung học cơ sở, với mục tiêu không em nào bị bỏ lại phía sau bởi rào cản kinh tế, địa lý hay điều kiện học tập, đồng thời bảo đảm quyền học tập tối thiểu và công bằng cho trẻ em trên toàn hệ thống giáo dục phổ thông trong giai đoạn chuyển cấp. Thực hiện giáo dục bắt buộc ở THCS trong năm học 2026-2027 đặt ra yêu cầu tháo gỡ những rào cản về kinh tế, địa lý và điều kiện học tập. Điều đáng chú ý là yêu cầu này xuất phát trực tiếp từ Chỉ thị của Thủ tướng về nhiệm vụ trọng tâm năm học 2026-2027, trong đó nhấn mạnh việc thực hiện giáo dục bắt buộc THCS như một bước ngoặt chính sách chứ không đơn thuần là khẩu hiệu. Nếu chỉ tuyên bố “bắt buộc” mà không giải quyết rào cản học tập học sinh, chính sách sẽ biến thành hình thức và tiếp tục tái sản sinh bất bình đẳng.
Rào cản kinh tế và địa lý: Nút thắt quyết định cơ hội đến trường
Nhìn thẳng vào thực tế, chính sách giáo dục bắt buộc THCS đang va chạm trực tiếp với đời sống bấp bênh của hàng nghìn gia đình nghèo, cận nghèo và lao động di cư. Ở xã Đốc Binh Kiều (Đồng Tháp), một số học sinh thuộc diện nghèo, cận nghèo hoặc có cha mẹ đi làm ăn xa, phải sớm lao động phụ giúp gia đình; điều này ảnh hưởng đến kết quả học tập và làm gia tăng nguy cơ các em bỏ học ngay sau tiểu học. Ở vùng núi Long Cốc (Phú Thọ), khoảng cách địa lý cũng là trở ngại khi mạng lưới trường THCS lân cận còn xa, việc đi lại khó khăn, nhất là mùa mưa bão. Những ví dụ này phơi bày sự thật: nếu Bộ GD&ĐT không tập trung tháo gỡ rào cản kinh tế và hỗ trợ giáo dục vùng sâu, vùng xa, khẩu hiệu bình đẳng sẽ dừng lại ở… cổng trường. Giáo dục bắt buộc chỉ đúng nghĩa khi trẻ em không phải lựa chọn giữa đi học và đi làm, giữa con đường đất trơn trượt và tương lai bị đóng lại.
Từ tỷ lệ chuyển tiếp 100% đến mục tiêu 99,5%: Con số không tự nhiên mà có
Một số địa bàn như phường Phố Hiến (Hưng Yên) hay xã Long Cốc (Phú Thọ) đang được xem như “điểm sáng” khi duy trì tỷ lệ gần 100% học sinh lớp 5 tiếp tục học lên THCS. Theo một hiệu trưởng, những năm gần đây, nhà trường luôn duy trì tỷ lệ chuyển tiếp đạt 100%, cao hơn mục tiêu 99,5% mà ngành Giáo dục đặt ra đến năm 2030. Đây là những con số rất đáng chú ý: chúng chứng minh rào cản học tập học sinh có thể được giảm nếu nhà trường, gia đình và chính quyền cùng hành động. Nhưng cũng chính các địa phương này thừa nhận, để duy trì ổn định mục tiêu 99,5% học sinh tiểu học chuyển cấp lên THCS đến năm 2030 vẫn có nhiều khó khăn. Quản lý học sinh chuyển nơi cư trú, theo bố mẹ đi làm xa, cập nhật thông tin chuyển tiếp không kịp thời… cho thấy chính sách giáo dục công bằng cần hạ xuống đến từng sổ theo dõi, từng cuộc phối hợp với chính quyền cơ sở chứ không chỉ dừng ở văn bản. Con số 99,5% nếu đạt được phải là kết quả của mạng lưới hỗ trợ thật, không phải của thống kê đẹp.
Điều kiện học tập và nhân lực: Không công bằng nếu chất lượng lệch nhau
Quyền được đến trường mới là bước đầu của giáo dục bắt buộc THCS; quyền được học trong điều kiện tử tế và tương đối đồng đều mới là thước đo công bằng. Ở Trường Tiểu học Tân Kiều 3, đội ngũ giáo viên chưa bảo đảm đủ về số lượng và đồng bộ về cơ cấu, còn thiếu giáo viên một số môn như Tin học, Âm nhạc; cơ sở vật chất, thiết bị dạy học cũng chưa đáp ứng đầy đủ, nhất là phòng bộ môn Tiếng Anh, Tin học và thiết bị dạy học tối thiểu. Khi bước sang THCS, nếu các rào cản về nhân lực và điều kiện dạy học không được tháo gỡ, học sinh vùng sâu sẽ tiếp tục học trong lớp thiếu giáo viên, thiếu thiết bị, bị thiệt thòi so với bạn bè ở đô thị. Nhà nước được yêu cầu tiếp tục quan tâm đầu tư cơ sở vật chất, trang thiết bị và có chính sách hỗ trợ học sinh vùng khó khăn, hộ nghèo, cận nghèo để các em được học tập liên tục, không gián đoạn vì hoàn cảnh kinh tế. Chính sách giáo dục công bằng không thể chấp nhận “bắt buộc” đi kèm chương trình và điều kiện học tập thấp hơn cho những nhóm yếu thế.
Năm học mới như nền tảng: Cần đồng bộ giải pháp, không đồng loạt khẩu hiệu
Năm học 2026-2027, với yêu cầu thực hiện giáo dục bắt buộc THCS, đang trở thành một phép thử xem hệ thống có đủ năng lực biến khẩu hiệu thành cơ hội học tập bình đẳng cho mọi học sinh. Các trường như Tân Kiều 3 đã xác định phải triển khai đồng bộ nhiều giải pháp: vận động mạnh thường quân hỗ trợ chi phí và dụng cụ học tập, phối hợp với chính quyền đến từng gia đình vận động cha mẹ hiểu lợi ích lâu dài của việc học, xin hỗ trợ xe đạp để học sinh vùng xa thuận lợi hơn khi đến trường. Ở tầm chính sách, rõ ràng Bộ GD&ĐT phải xem giáo dục bắt buộc THCS như một chương trình xã hội tổng hợp: gỡ rào cản kinh tế, cải thiện giao thông và mạng lưới trường lớp, tăng cường nhân lực, bảo đảm điều kiện học tập tối thiểu. Theo một hiệu trưởng, việc nâng tỷ lệ học sinh tiếp tục học THCS không chỉ phụ thuộc vào vận động mà cần giải quyết đồng thời những rào cản về kinh tế, khoảng cách địa lý, nhân lực và điều kiện dạy học. Khi gia đình, nhà trường và xã hội cùng đồng hành, mục tiêu 99,5% học sinh chuyển tiếp từ tiểu học lên THCS vào năm 2030 có thể đạt và duy trì bền vững. Câu hỏi còn lại là: chúng ta có dám coi mỗi em nhỏ vùng sâu, vùng xa là trung tâm của chính sách, thay vì là con số trong báo cáo?
