Bắt buộc đi học không thể chỉ là lời kêu gọi
Giáo dục bắt buộc là hình thức giáo dục mà công dân trong độ tuổi luật định phải theo học để đạt trình độ học vấn tối thiểu, trong khi Nhà nước có trách nhiệm bảo đảm điều kiện thực hiện. Nghị định 353/2026/NĐ-CP quy định giáo dục bắt buộc ở cấp tiểu học và THCS, có hiệu lực từ ngày 1 tháng 11. Điểm đáng chú ý không chỉ là việc chuyển từ khuyến khích sang nghĩa vụ đi học, mà còn là yêu cầu nhìn nhận nghĩa vụ ấy cùng trách nhiệm tạo điều kiện. Nếu trẻ phải đến lớp nhưng đường xa, thiếu phương tiện hỗ trợ hoặc gia đình không đủ khả năng lo các nhu cầu thiết yếu, quy định sẽ khó đạt mục tiêu. Bắt buộc chỉ có ý nghĩa khi đi kèm khả năng tiếp cận thực tế.
Quy định phân biệt giáo dục bắt buộc với phổ cập: hoàn thành chương trình tiểu học và THCS trong độ tuổi quy định là nghĩa vụ pháp lý của công dân, không còn chỉ là mục tiêu được vận động. Với giáo dục tiểu học, phạm vi được nêu là trẻ từ 6 đến 14 tuổi chưa hoàn thành chương trình; với giáo dục THCS là người từ 11 đến 18 tuổi chưa hoàn thành chương trình. Chương trình áp dụng lần lượt là chương trình giáo dục phổ thông cấp tiểu học và chương trình cấp THCS do Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành. Cách xác định này giúp gia đình và nhà trường biết ai thuộc diện cần được theo dõi, thay vì hiểu rằng nghĩa vụ chỉ áp dụng với trẻ đang học đúng tuổi, đúng lớp.
Trách nhiệm chia sẻ giữa gia đình, trường học và chính quyền
Cha mẹ hoặc người giám hộ có nghĩa vụ tạo điều kiện để con hoàn thành chương trình theo quy định. Nhưng không thể quy toàn bộ trách nhiệm cho gia đình: Nhà nước chịu trách nhiệm tổ chức giáo dục bắt buộc và bảo đảm điều kiện thực hiện. Cấp tỉnh có trách nhiệm bố trí nguồn lực, phát triển mạng lưới cơ sở giáo dục và nâng cấp trường học; cấp xã xây dựng kế hoạch, quản lý đối tượng, phối hợp huy động người học, duy trì sĩ số và hạn chế bỏ học. Với nhà trường, điều cần làm là theo dõi việc học và phối hợp với gia đình, địa phương khi học sinh có nguy cơ nghỉ học. Khi một em bỏ lớp vì gia đình không kham nổi chi phí thiết yếu, phản ứng phù hợp không phải chỉ là yêu cầu phụ huynh chấp hành, mà còn là xem xét hỗ trợ cần thiết.
Nghị định cũng mở ra hướng học linh hoạt cho người đã quá tuổi học thông thường nhưng chưa hoàn thành tiểu học hoặc THCS; người từ 15 đến 60 tuổi chưa biết chữ có thể tham gia các hình thức học phù hợp qua hệ thống giáo dục thường xuyên. Nguồn tư liệu nêu ngân sách nhà nước bảo đảm kinh phí hằng năm và có thể cấp sách, tài liệu, đồ dùng học tập trực tiếp cho người học lớp xóa mù chữ. Đây là điểm quan trọng: nghĩa vụ không đồng nghĩa với việc mọi người phải theo cùng một thời khóa biểu hay mô hình lớp học. Cơ sở giáo dục và chính quyền cần giúp người học tìm được con đường hoàn thành chương trình phù hợp hoàn cảnh, thay vì để tuổi tác hoặc công việc trở thành lý do bị loại khỏi cơ hội học tập.
Đối chiếu chính sách: miễn học phí chưa xóa hết rào cản
| Nội dung | Điều cần hiểu | Việc gia đình và cơ sở giáo dục nên lưu ý |
|---|---|---|
| Đối tượng và chương trình | Trẻ 6–14 tuổi chưa hoàn thành tiểu học và người 11–18 tuổi chưa hoàn thành THCS thuộc phạm vi được nêu. | Rà soát tình trạng học tập, phối hợp để người chưa hoàn thành chương trình có cơ hội tiếp tục. |
| Nghĩa vụ học tập | Hoàn thành tiểu học và THCS là nghĩa vụ pháp lý, không chỉ là mục tiêu vận động phổ cập. | Gia đình tạo điều kiện; nhà trường và chính quyền theo dõi, phối hợp duy trì việc học. |
| Học phí và hỗ trợ | Học sinh phổ thông ở trường công lập được miễn học phí; học sinh ở trường dân lập, tư thục được hỗ trợ theo quy định. | Không mặc định miễn học phí đã giải quyết khó khăn về đi lại, ăn ở, sách vở hoặc khả năng tiếp cận. |
| Người học ngoài độ tuổi thông thường | Có thể có hình thức học linh hoạt qua giáo dục thường xuyên; người 15–60 tuổi chưa biết chữ cũng thuộc nhóm được nêu. | Tìm hiểu mô hình phù hợp lịch làm việc và hoàn cảnh của người học. |
Bảng đối chiếu cho thấy quy định mới xác định rõ đối tượng, nghĩa vụ và đầu mối trách nhiệm, nhưng không thể xem đó là cam kết rằng mọi rào cản đã được tháo gỡ. Miễn học phí là hỗ trợ quan trọng, song chi phí đi lại, sinh hoạt và điều kiện học tập vẫn có thể khiến trẻ nghỉ học; học sinh khuyết tật còn cần môi trường và phương tiện phù hợp. Chính sách cũng nêu mức ít nhất 60% trẻ em khuyết tật trong độ tuổi tiểu học có khả năng học tập được tiếp cận giáo dục để địa phương đạt mức hoàn thành, và mức tương tự với người khuyết tật trong độ tuổi THCS. Đây là ngưỡng đánh giá địa phương, không phải giới hạn quyền học của những em còn lại.
Kết luận: Nghị định 353 đưa giáo dục tiểu học và giáo dục THCS từ mục tiêu được khuyến khích thành nghĩa vụ học tập rõ ràng hơn. Nhưng chính sách chỉ công bằng khi trách nhiệm được thực hiện theo cả hai chiều: gia đình tạo điều kiện cho con đi học, còn trường học và chính quyền chủ động tháo gỡ trở ngại, nhất là với trẻ nghèo, trẻ khuyết tật và người học ngoài độ tuổi thông thường. Thước đo đáng tin cậy không chỉ là số liệu hay danh hiệu địa phương đạt chuẩn, mà là việc từng người học có thể tiếp cận và hoàn thành chương trình.
