Từ ngày 1/11, hoàn thành bậc học là nghĩa vụ pháp lý
Giáo dục bắt buộc là yêu cầu pháp lý buộc người học trong độ tuổi quy định hoàn thành chương trình giáo dục tiểu học và trung học cơ sở theo chương trình do Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành. Nghị định 353/2026/NĐ-CP có hiệu lực từ ngày 1/11/2026, quy định hai cấp học này thuộc diện bắt buộc, đồng thời điều chỉnh phổ cập giáo dục mầm non cho trẻ 5–6 tuổi và xóa mù chữ.
Phạm vi áp dụng được xác định theo độ tuổi và tình trạng hoàn thành chương trình: giáo dục tiểu học bắt buộc với trẻ từ 6 đến 14 tuổi chưa học xong; giáo dục THCS áp dụng với người từ 11 đến 18 tuổi chưa hoàn thành bậc học này. Với nhóm THCS, quy định nêu rõ người học đã hoàn thành tiểu học nhưng chưa hoàn thành chương trình THCS. Vì vậy, điểm đổi không nằm ở việc nhà nước khuyến khích đi học mạnh hơn, mà ở việc hoàn thành hai cấp học trở thành nghĩa vụ của công dân.
Nghĩa vụ mới không thể chỉ dừng ở yêu cầu với gia đình
Chuyển từ cách nhìn giáo dục như một quyền được khuyến khích sang nghĩa vụ bắt buộc làm thay đổi trách nhiệm thực tế: cha mẹ hoặc người giám hộ phải bảo đảm điều kiện và cơ hội để trẻ hoàn thành chương trình theo luật. Đây là bước tiến đáng kể về mục tiêu phổ cập, nhưng chỉ có ý nghĩa nếu đi kèm khả năng tiếp cận trường lớp, hỗ trợ người học và cách xử lý phù hợp với hoàn cảnh từng gia đình. Nếu chỉ nhấn vào nghĩa vụ mà không tháo gỡ rào cản, quy định có nguy cơ biến trách nhiệm công thành áp lực riêng của phụ huynh.
Nghị định cũng mở lối học linh hoạt cho người quá tuổi phổ thông nhưng chưa hoàn thành tiểu học hoặc THCS, cùng người từ 15 đến 60 tuổi chưa biết chữ. Chính quyền địa phương có thể tổ chức lớp qua hệ thống giáo dục thường xuyên, bố trí thời gian và địa điểm phù hợp với công việc, hoàn cảnh người học. Nhà nước còn cấp ngân sách để cung cấp trực tiếp tài liệu học tập, sách giáo khoa, vở và đồ dùng cho người tham gia chương trình xóa mù chữ.
Thay khuôn khổ cũ, đồng thời số hóa quản lý
Nghị định 353 thay thế các quy định đã được áp dụng hơn 10 năm. Việc cập nhật này đáng chú ý vì chính sách mới không chỉ gọi tên rõ đối tượng bắt buộc, mà còn phân định giáo dục phổ cập với giáo dục bắt buộc và nêu nhóm được hưởng hỗ trợ. Mục tiêu là bảo đảm người dân trong độ tuổi quy định hoàn thành trình độ học vấn tối thiểu.
Một thay đổi quản lý được nêu trong chính sách là số hóa 100% dữ liệu quản lý giáo dục bắt buộc và liên kết với cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư. Nếu triển khai hiệu quả, dữ liệu này có thể giúp nhận diện người chưa hoàn thành chương trình và giảm khai báo giấy tờ thủ công, qua đó rút gọn thủ tục hành chính. Tuy nhiên, hiệu quả không nên chỉ đo bằng tỷ lệ số hóa: dữ liệu cần được cập nhật chính xác, còn địa phương phải có cách tiếp cận những trẻ vắng học hoặc người học khó tiếp cận dịch vụ.
Tuyển sinh và đào tạo nghề có lộ trình chính sách riêng
Nghị định 353 tập trung vào phổ cập và giáo dục bắt buộc, không phải văn bản điều chỉnh tuyển sinh hay đào tạo nghề. Những lĩnh vực đó được đề cập trong các văn bản riêng có hiệu lực trong tháng 11: Thông tư 76/2026/TT-BGDĐT về quy chế tuyển sinh giáo dục nghề nghiệp có hiệu lực từ ngày 3/11; Thông tư 79/2026/TT-BGDĐT về quy chế đào tạo giáo dục nghề nghiệp có hiệu lực từ ngày 10/11.
Cùng ngày 10/11, Thông tư 80/2026/TT-BGDĐT hướng dẫn chính sách học bổng cho người học các ngành khoa học cơ bản, kỹ thuật then chốt và công nghệ chiến lược cũng có hiệu lực. Sau đó, từ ngày 15/11, Thông tư 85/2026/TT-BGDĐT quy định hoạt động giáo dục tăng cường và hoạt động theo nhu cầu người học tại trường phổ thông bắt đầu áp dụng; nhà trường không được ép buộc học sinh tham gia. Các mốc này cho thấy chính sách đang xử lý những tầng khác nhau: bảo đảm nền tảng học vấn bắt buộc, rồi điều chỉnh tuyển sinh, đào tạo và lựa chọn học tập.
Kết luận, Nghị định 353 đặt ra chuẩn tối thiểu rõ ràng hơn cho giáo dục tiểu học và giáo dục THCS, đồng thời yêu cầu gia đình và chính quyền cùng bảo đảm người học có cơ hội hoàn thành chương trình. Giá trị của thay đổi sẽ được quyết định không chỉ bởi nghĩa vụ được ghi trong luật, mà bởi việc hỗ trợ có đến đúng người và các lối học linh hoạt có thực sự vận hành hay không.
