Từ vùng khó đến nghề nghiệp: mở đường cho thanh niên dân tộc thiểu số

Đào tạo dân tộc thiểu số: từ chính sách đến cơ hội thật

Đào tạo dân tộc thiểu số là hệ thống chính sách và chương trình giáo dục chất lượng cao, tập trung vào thanh niên vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, giúp họ có học nghề vùng khó phù hợp, tích lũy kỹ năng nghề và nâng cao cơ hội việc làm thanh niên, từ đó thoát khỏi vòng luẩn quẩn lao động giản đơn, thu nhập thấp và phụ thuộc vào nông nghiệp truyền thống. Trong nhiều năm, người trẻ ở bản làng thường đứng trước lựa chọn thiệt thòi: hoặc rời trường sớm để kiếm tiền, hoặc tiếp tục học nhưng thiếu thông tin, thiếu hỗ trợ và thiếu cam kết về việc làm sau tốt nghiệp. Việc xây dựng các chương trình đào tạo dân tộc thiểu số có định hướng nghề nghiệp rõ ràng vì thế không chỉ là một chính sách an sinh mà là bước đi chiến lược để tạo ra lớp nhân lực mới, có chuyên môn, có tiếng nói trong phát triển kinh tế – xã hội vùng khó.

Thái Nguyên: đào tạo chất lượng cao phải gắn với tiếng nói người học

Việc Thủ tướng phê duyệt Đề án đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao người dân tộc thiểu số trong các ngành trọng điểm giai đoạn 2026–2035, định hướng đến 2045, là một tín hiệu mạnh mẽ: nhà nước không chấp nhận để thanh niên dân tộc thiểu số đứng ngoài cuộc cải cách nhân lực. Tại Thái Nguyên, giai đoạn 2026–2030, tỉnh tập trung đào tạo nhân lực là người dân tộc thiểu số trong các ngành sức khỏe, công nghệ thông tin, nông nghiệp, lâm nghiệp, tài chính – ngân hàng, đào tạo giáo viên, du lịch và công tác xã hội. Cơ cấu đào tạo dự kiến 7–10% người học vào ngành sức khỏe, 5–10% vào nông, lâm nghiệp, 5–10% vào du lịch, phần còn lại cho các ngành khác. Đây không phải là con số khô khan; nó là "bản đồ" định vị xem người trẻ vùng núi được chào đón ở đâu trong nền kinh tế tri thức.

Quan trọng hơn, tỉnh phấn đấu tăng quy mô đào tạo trình độ thạc sĩ, tiến sĩ là người dân tộc thiểu số tối thiểu 10% mỗi năm. Đó là thông điệp chính trị rất rõ: cán bộ nòng cốt tương lai ở nhiều ngành sẽ không chỉ “về hỗ trợ vùng cao” mà chính là những người trưởng thành từ vùng cao. Tuy nhiên, để những mục tiêu đẹp trên giấy trở thành cơ hội thật, cách triển khai phải tính đến tiếng nói người học: chi phí sinh hoạt, chất lượng ký túc xá, sự gắn kết với doanh nghiệp, và nhất là cam kết về việc làm sau đào tạo. Nếu chương trình chỉ dừng ở việc tăng chỉ tiêu tuyển sinh mà không đảm bảo giáo dục chất lượng cao, thì khoảng cách giữa kỳ vọng và thực tế sẽ nhanh chóng bào mòn niềm tin của thanh niên.

Từ Phú Thọ đến Tuyên Quang: học nghề vùng khó như một lựa chọn nâng đời

Ở Phú Thọ, 8.205 học sinh, sinh viên dân tộc thiểu số đang học tại các cơ sở giáo dục nghề nghiệp, chiếm 27% tổng số người học. Con số này cho thấy người trẻ vùng khó không thờ ơ với học nghề; điều họ cần là những chương trình giúp "nghề" gắn chặt với tương lai. Áp lực kinh tế khiến một bộ phận thanh thiếu niên dân tộc thiểu số từ 15 đến 18 tuổi có xu hướng rời trường sớm để lao động tự do. Thu nhập tức thời giải quyết được vài khoản chi, nhưng thiếu kỹ năng nghề đặt họ vào vị trí yếu thế, khó bước lên những bậc thu nhập cao hơn về lâu dài. Phú Thọ đang đẩy mạnh hướng nghiệp, đào tạo nghề kỹ thuật, nghề phi nông nghiệp, kèm hỗ trợ chi phí sinh hoạt. Đây là cách đúng: thuyết phục người trẻ ở lại trường bằng triển vọng nghề nghiệp thật, chứ không chỉ bằng khẩu hiệu.

Tại Tuyên Quang, giáo dục nghề nghiệp được đặt thẳng vào bài toán việc làm thay vì chỉ tập trung vào tăng số lượng khóa học. Kế hoạch năm 2026 đặt mục tiêu tuyển sinh, đào tạo trình độ cao đẳng và trung cấp cho 2.095 người và đào tạo sơ cấp, dưới 3 tháng cho 8.711 lao động nông thôn theo phương thức đặt hàng. Đáng chú ý, tỉnh phấn đấu trên 85% lao động sau đào tạo có việc làm hoặc tự tạo việc làm. Đây là quan điểm mà nhiều nơi khác cần học: học nghề vùng khó phải được đo bằng số người thoát khỏi lao động bấp bênh, chứ không phải bằng số giấy chứng nhận treo trong nhà. Khi bài toán được định nghĩa bằng "cơ hội việc làm thanh niên" và thu nhập, chính quyền sẽ buộc phải kết nối chặt với doanh nghiệp, với làng nghề, với du lịch cộng đồng thay vì dừng ở lớp học lý thuyết.

Câu chuyện Thanh và Nhân: kỹ năng nghề như vốn liếng di động

Những kế hoạch hàng nghìn chỉ tiêu sẽ vô nghĩa nếu không chạm được vào đời sống của từng người trẻ. Câu chuyện của Đằng Thị Mai Thanh ở Sơn Thủy cho thấy mặt tối của học nghề vùng khó: gia đình làm nông, tính toán từng khoản chi cho tiền học, chỗ ở, sinh hoạt khi phải xa nhà. Các chính sách miễn, giảm học phí, hỗ trợ sinh hoạt, ký túc xá hay học bổng rõ ràng có ý nghĩa trong việc gỡ rào cản ban đầu. Nhưng chính Thanh cũng đặt câu hỏi cốt lõi mà hệ thống đào tạo dân tộc thiểu số buộc phải trả lời: nghề đã chọn có dẫn tới công việc và nguồn thu nhập ổn định sau đào tạo hay không. Nếu không, mọi gói hỗ trợ chỉ là "tạm ứng niềm tin" mà thanh niên sớm muộn sẽ đòi lại bằng sự quay lưng.

Ở chiều ngược lại, lựa chọn của Đinh Văn Nhân – chàng trai dân tộc Mường từ Bản Giày, Sơn La – cho thấy sức bật của một nghề kỹ thuật phù hợp. Nhân chọn ngành Tự động hóa tại một trường cao đẳng ở Phú Thọ, được học về robot công nghiệp, hệ thống điều khiển, công nghệ Vision và thiết bị phục vụ đào tạo tự động hóa. Những công nghệ xa lạ với sinh kế nông nghiệp truyền thống lại trở thành vốn liếng để Nhân mơ về một công việc tại nhà máy thủy điện gần quê. Điều quan trọng là: học nghề không nhất thiết đồng nghĩa với việc người trẻ phải rời quê. Nếu giáo dục chất lượng cao gắn với nhu cầu nhân lực địa phương, kỹ năng nghề sẽ là "tấm vé hai chiều": có thể dùng để ở lại quê hương với thu nhập ổn định, hoặc bước ra thị trường lao động rộng hơn mà không đánh mất gốc rễ.

Chiến lược nhân lực: cần nhìn thanh niên dân tộc thiểu số như đối tác phát triển

Điểm đáng mừng là các chương trình mới đã bắt đầu đặt người dân tộc thiểu số vào vị trí trung tâm trong chiến lược nhân lực. Thông qua Đề án 2776, Thái Nguyên hướng tới hình thành đội ngũ nhân lực chất lượng cao, xây dựng cán bộ nòng cốt là người dân tộc thiểu số có trình độ, phẩm chất, năng lực đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ và thị trường lao động. Đây là cách tư duy cần được mở rộng: không coi thanh niên miền núi là "đối tượng hỗ trợ" mà là đối tác phát triển. Tuy nhiên, để chiến lược này bền vững, có ít nhất ba điều phải làm rõ. Một, mọi ngành ưu tiên đào tạo – từ sức khỏe, nông nghiệp đến công nghệ thông tin – đều phải được gắn với cụ thể hóa tuyến việc làm. Hai, phải theo dõi sát tỷ lệ việc làm thực tế chứ không chỉ số lượng bằng cấp. Ba, phải giữ được sự liên thông giữa giáo dục nghề nghiệp và bậc học cao hơn để người trẻ có cơ hội đi tiếp nếu có năng lực.

Từ Phú Thọ đến Tuyên Quang, từ bản làng Sơn La đến giảng đường Thái Nguyên, thông điệp đã rõ: nếu được tiếp cận giáo dục chất lượng cao và học nghề phù hợp, thanh niên dân tộc thiểu số không thiếu ý chí và khả năng để bứt phá. Thách thức hiện nay không nằm ở người học mà ở cách hệ thống thiết kế và thực thi chính sách. Cơ hội việc làm thanh niên phải được coi là thước đo thật của mọi chương trình đào tạo dân tộc thiểu số; mọi cam kết về hỗ trợ học phí, ký túc xá, hướng nghiệp đều phải quy về câu hỏi: sau khi tốt nghiệp, họ có thể sống tốt bằng nghề đã học hay không. Khi câu trả lời bắt đầu là "có" ở phần lớn trường hợp, chúng ta mới có thể nói đến một cuộc chuyển dịch nhân lực thực sự từ vùng khó đến những nghề nghiệp xứng đáng.