Đô thị tri thức Mekong: cuộc cạnh tranh mới giữa Vĩnh Long và Cần Thơ
Đô thị tri thức Mekong là mô hình phát triển nơi hạ tầng hiện đại, không gian sống tích hợp và hệ sinh thái khoa học – công nghệ được thiết kế đồng bộ để thu hút, nuôi dưỡng và giữ chân nguồn nhân lực chất lượng cao, qua đó tạo sức bật cạnh tranh cho cả vùng Đồng bằng sông Cửu Long trong chuỗi giá trị kinh tế tri thức toàn quốc. Hai cái tên đang bước vào cuộc đua này một cách quyết liệt là Vĩnh Long và Cần Thơ. Cả hai không còn muốn đóng vai “vùng trũng” phụ thuộc kinh tế nông nghiệp mà chủ động tái định vị mình như những hạt nhân đô thị tri thức Mekong, gắn các dự án bất động sản, giao thông và khu công nghệ cao vào cùng một chiến lược thu hút tri thức và dòng vốn đầu tư dài hạn.
Vĩnh Long, nhờ vị thế địa chiến lược với ba mặt giáp sông, một mặt giáp biển và nằm đồng thời trong vùng trung tâm và vùng kinh tế biển Đông, đang nhìn nhận lại vai trò của mình trong mạng lưới hạt nhân kinh tế Vĩnh Long. Trong cấu trúc phát triển mới, tỉnh trở thành nút giao của hành lang An Giang – Đồng Tháp – Cần Thơ – Vĩnh Long và cửa ngõ ra không gian kinh tế biển phía Đông. Cần Thơ, trong khi đó, dùng hợp tác khoa học – công nghệ, khu công nghệ cao Cần Thơ và phát triển đô thị TOD quanh tuyến đường sắt TP.HCM – Cần Thơ để củng cố vị thế trung tâm vùng. Đáng nói, cả hai địa phương đều bám sát Nghị quyết 57-NQ/TW về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, cho thấy đây không phải những động thái riêng lẻ mà là bước chuyển chiến lược.
Vĩnh Long: Khu dân cư Phước Thọ như hạt nhân kinh tế và đô thị tri thức
Nếu Cần Thơ chọn “tăng tốc” bằng các khu công nghệ, Vĩnh Long đang đi theo một lộ trình tinh tế hơn: bắt đầu từ nơi ở của lực lượng lao động tri thức. Khu dân cư Phước Thọ do T&T Group phát triển được xem là lời giải đầu tiên cho yêu cầu xây dựng hạt nhân đô thị tri thức tại Vĩnh Long. Dự án không tiếp cận như một khu nhà ở thuần túy mà được quy hoạch theo mô hình đô thị tích hợp, lấy văn hóa, con người và tri thức làm nền tảng. Trên cùng một không gian, chức năng nhà ở, thương mại – dịch vụ, không gian công cộng, giáo dục, y tế và đổi mới sáng tạo được kết nối đồng bộ để tạo môi trường sống cho thế hệ cư dân mới. Đây là cách tiếp cận rõ ràng: muốn giữ nhân tài, phải cho họ một không gian sống xứng tầm, thuận tiện cho công việc và giàu giá trị văn hóa.
Vị trí của Phước Thọ ở phường Phước Hậu, ngay vùng lõi trung tâm – khu vực được quy hoạch là hạt nhân trong cấu trúc phát triển mới của tỉnh – khiến dự án trở thành điểm neo quan trọng cho hạt nhân kinh tế Vĩnh Long. Từ đây, cư dân kết nối nhanh với trung tâm hành chính, Quốc lộ 53, Quốc lộ 1, cao tốc Mỹ Thuận – Cần Thơ và cầu Mỹ Thuận 2, nghĩa là gắn liền với các động mạch logistics và công nghiệp đang hình thành. Đồng thời, khu đô thị nằm giữa mạng lưới giáo dục gồm Đại học Sư phạm Kỹ thuật Vĩnh Long, Phân hiệu Mekong của Đại học Kinh tế TP.HCM và Đại học Xây dựng Miền Tây. Khi những “cái nôi” đào tạo kiến trúc, kỹ thuật, quy hoạch đô thị cung cấp giảng viên, kiến trúc sư, kỹ sư chất lượng cao cho khu vực, Phước Thọ có cơ hội hình thành cộng đồng cư dân tinh hoa – điều kiện đủ để biến đô thị tích hợp thành nút tri thức sống động chứ không chỉ là khối bê tông đẹp mắt.
Cần Thơ: Khu công nghệ cao và đô thị TOD làm đòn bẩy tri thức
Ngày 6/8, UBND TP Cần Thơ ký biên bản ghi nhớ hợp tác với CT Group về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và khai thác hiệu quả tuyến đường sắt TP.HCM – Cần Thơ. Đây không chỉ là lễ ký kết mang tính nghi thức, mà là bước mở màn cho chiến lược biến Cần Thơ thành một đô thị tri thức Mekong theo đúng tinh thần Nghị quyết 57-NQ/TW. Trong thoả thuận, hai bên thống nhất 7 nội dung trọng tâm, nổi bật là phát triển Khu Công nghệ số Hậu Giang quy mô 28,3ha tại phường Vị Tân và Khu Công nghệ cao Cần Thơ 200ha, kèm 100ha dự phòng mở rộng tại phường Ô Môn. Các con số này cho thấy Cần Thơ không chấp nhận vai trò “thủ phủ miền Tây” chỉ trên danh nghĩa hành chính, mà muốn trở thành trung tâm nghiên cứu, sản xuất và thử nghiệm công nghệ mới của toàn vùng.
Điểm đáng chú ý hơn, Cần Thơ và CT Group sẽ nghiên cứu phương án quy hoạch, đầu tư theo mô hình phát triển đô thị gắn với giao thông công cộng (TOD) quanh ga đường sắt. Việc phát triển đô thị TOD được kỳ vọng khai thác hiệu quả quỹ đất, tổ chức không gian đô thị hợp lý và nâng cao hiệu quả vận hành tuyến đường sắt cùng hệ thống nhà ga. Nói cách khác, Cần Thơ không coi hạ tầng đường sắt là dự án giao thông đơn lẻ, mà là trục xương sống cho cấu trúc đô thị mới. Khi giao thông công cộng chất lượng cao kết nối với trung tâm logistics và khu công nghệ cao, thành phố tạo ra “môi trường thuận lợi” cho doanh nghiệp công nghệ, hệ sinh thái UAV, công nghệ sinh học, kinh tế xanh và tín chỉ carbon phát triển. Đây là cách tiếp cận khôn ngoan: tri thức không chỉ đến từ trường đại học, mà còn từ những doanh nghiệp và phòng thí nghiệm gắn chặt vào đời sống đô thị.
Nguồn nhân lực và đời sống cư dân: thước đo thật của đô thị tri thức
Điểm chung quan trọng giữa Vĩnh Long và Cần Thơ là cả hai đều nhận ra: vị trí và hạ tầng chỉ là điều kiện cần, còn thước đo thật của đô thị tri thức Mekong nằm ở khả năng thu hút và giữ chân nguồn nhân lực trình độ cao. Thực tiễn cho thấy, khi các khu công nghiệp, trung tâm logistics và doanh nghiệp công nghệ xuất hiện, tiêu chuẩn về nơi ở và dịch vụ của lực lượng lao động mới buộc phải thay đổi. Họ không chấp nhận sống trong những khu dân cư đơn điệu, tách rời khỏi không gian làm việc và sáng tạo. Vì vậy, mô hình đô thị tích hợp của Phước Thọ – nơi nhà ở, thương mại, dịch vụ, giáo dục, y tế, đổi mới sáng tạo cùng tồn tại trong một cấu trúc – phản ánh đúng nhu cầu này. Đây là bước đi chiến lược: xây hạ tầng sống trước, rồi mới mong tri thức đến ở lâu dài.
Cần Thơ cũng nhìn bài toán đời sống cư dân qua lăng kính TOD. Khi đô thị được tổ chức quanh đường sắt và ga, với kết nối đa phương thức đến các trung tâm logistics, người dân và chuyên gia có thể di chuyển thuận tiện giữa nơi ở, nơi làm việc và khu nghiên cứu. Việc phát triển đô thị TOD được kỳ vọng không chỉ giúp sử dụng đất hiệu quả mà còn tạo ra những khu phố sống động, nơi giao thông công cộng là lựa chọn chính chứ không phải phương án dự phòng. Tệp khách hàng chất lượng cao – chuyên gia, nhà khoa học, doanh nhân công nghệ – vì thế có lý do để chọn gắn bó lâu dài: họ có không gian an cư thuận tiện cho công việc, đầy đủ dịch vụ và tiện ích ngay nội khu, thay vì phải đánh đổi giữa sự nghiệp và chất lượng cuộc sống. Đây là thay đổi mang tính văn hoá đô thị, không chỉ là vài tuyến đường mới kẻ trên bản vẽ.
Tái định vị trung tâm vùng Mekong: cơ hội và điều kiện để thành công
Nhìn rộng hơn, Vĩnh Long và Cần Thơ đang đồng thời tái định vị vai trò trung tâm kinh tế vùng Mekong thông qua hạ tầng hiện đại và dòng vốn đầu tư mới. Vĩnh Long đặt mục tiêu trở thành trung tâm phát triển năng động, hiện đại, gắn với đô thị thông minh, sinh thái và không gian thích ứng biến đổi khí hậu, từng bước khẳng định vai trò động lực vùng Đồng bằng sông Cửu Long. Cần Thơ, với hệ sinh thái đổi mới sáng tạo CASIC, khu công nghệ cao Cần Thơ, khu công nghệ số và các chương trình kinh tế xanh, tín chỉ carbon, đang xây nền tảng cho một trung tâm tri thức – công nghệ cấp vùng. Cả hai cùng dựa vào Nghị quyết 57-NQ/TW như kim chỉ nam chính sách, cho thấy sự liên kết giữa tầm nhìn địa phương và chiến lược quốc gia không chỉ là khẩu hiệu.
Tuy vậy, để những tham vọng đô thị tri thức Mekong không dừng ở bản quy hoạch, cả hai địa phương cần kiên định với vài nguyên tắc. Thứ nhất, hạ tầng đô thị phải chạy nhanh kịp hạ tầng giao thông và công nghiệp, tránh tình trạng có khu công nghệ nhưng thiếu nơi ở chất lượng cho lực lượng lao động mới. Thứ hai, cần đảm bảo quy hoạch TOD ở Cần Thơ thực sự ưu tiên giao thông công cộng, thay vì bị bẻ lái bởi các dự án thương mại ngắn hạn. Thứ ba, Vĩnh Long phải tiếp tục tạo những không gian sống “có hồn” như Phước Thọ, biết kết hợp giá trị truyền thống với công nghệ hiện đại để nuôi dưỡng cộng đồng cư dân tri thức. Nếu làm được, hạt nhân kinh tế Vĩnh Long và hạt nhân công nghệ Cần Thơ sẽ không chỉ kéo dòng vốn đầu tư mà còn thay đổi quỹ đạo phát triển của cả vùng Mekong – từ đồng bằng nông nghiệp sang vùng đô thị tri thức đầy tiềm năng.
