Từ cánh đồng đến phố thị: mô hình đô thị xanh dựa trên lúa
Mô hình đô thị xanh dựa trên sản xuất lúa chất lượng cao, phát thải thấp là cách Cần Thơ kết hợp nông nghiệp bền vững với quy hoạch đô thị để vừa giảm phát thải carbon, vừa nâng cao khả năng thích ứng biến đổi khí hậu cho một thành phố sông nước đang chịu tác động ngày càng lớn của ngập, xói lở và nhiệt độ tăng.Đây không phải là hai chiến lược tách rời mà là một cấu trúc phát triển mới: nông nghiệp bền vững tạo nền kinh tế phát thải thấp, còn đô thị xanh đảm bảo hạ tầng, không gian sống và năng lực chống chịu lành mạnh cho cư dân toàn vùng. Sau hơn hai năm triển khai Đề án phát triển bền vững một triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh vùng Đồng bằng sông Cửu Long, Cần Thơ đã chuyển từ mô hình trình diễn sang xây dựng vùng nguyên liệu quy mô lớn. Thành phố đang triển khai Đề án trên 170.877ha với 171 hợp tác xã và tổ hợp tác tham gia, đặt nông nghiệp ngay trung tâm chiến lược phát triển đô thị xanh.
Lúa chất lượng cao: nền kinh tế phát thải thấp của đô thị sông nước
Nếu nhìn từ góc độ đô thị, những con số thay đổi trên cánh đồng lúa Cần Thơ chính là dữ liệu khí hậu: lượng giống gieo sạ giảm 40–50%, phân đạm giảm trên 30%, số lần phun thuốc giảm 2–3 lần, nước tưới giảm 30–40%, trong khi lợi nhuận người sản xuất tăng từ 1,3–6,5 triệu đồng/ha và phát thải khí nhà kính giảm mạnh. Lúa chất lượng cao không chỉ là nông sản, mà là nền tảng của một cấu trúc giảm phát thải carbon rõ ràng. Khi hợp tác xã cơ giới hóa gần như 100% từ gieo cấy, chăm sóc đến thu hoạch và thu gom rơm, nông dân tăng lợi nhuận trên 20% đồng thời hạn chế đốt rơm rạ gây ô nhiễm. Trên thực tế, thu nhập 3–4 triệu đồng/ha từ sử dụng rơm để trồng nấm và làm phân bón hữu cơ cho thấy kinh tế tuần hoàn không phải khẩu hiệu mà là dòng tiền mới xuất hiện ngay trên cánh đồng. Cần Thơ đang chứng minh rằng nông nghiệp bền vững có thể nuôi sống cả chiến lược đô thị xanh.
Quy hoạch đô thị xanh: lồng ghép giảm phát thải và thích ứng khí hậu
Điểm quan trọng là Cần Thơ không dừng ở việc làm tốt nông nghiệp, mà đưa tinh thần tăng trưởng xanh vào tận lõi quy hoạch đô thị. Từ năm 2022, thành phố đặt mục tiêu hướng tới nền kinh tế xanh, trung hòa carbon và đóng góp vào mục tiêu hạn chế gia tăng nhiệt độ toàn cầu. Đồng thời, Cần Thơ đặt ra mốc giảm cường độ phát thải khí nhà kính trên GRDP ít nhất 15% vào năm 2030 và 30% vào năm 2050 so với năm 2014. Đó là những con số đủ để buộc tư duy quy hoạch phải thay đổi: thay vì mở rộng không gian đô thị thuần túy, các tiêu chí giảm phát thải, sử dụng hiệu quả tài nguyên và nâng cao khả năng chống chịu trước biến đổi khí hậu được lồng ghép trực tiếp vào quy hoạch chung. Quyết định 909/QĐ-TTg đã xác lập mô hình phát triển dựa trên tăng trưởng xanh, công nghiệp xanh, kinh tế tuần hoàn và dẫn dắt chuỗi giá trị nông nghiệp phát thải thấp. Trong bức tranh đó, phát triển đô thị xanh không phải mảng phụ của ngành xây dựng mà trở thành trục chính dẫn hướng cho toàn bộ không gian đô thị.
Kết nối nông nghiệp bền vững với không gian đô thị thích ứng biến đổi khí hậu
Điểm đáng chú ý trong cách làm của Cần Thơ là kết nối rất cụ thể giữa cánh đồng và phố xá. Một mặt, Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật phối hợp với Viện Nghiên cứu Lúa Quốc tế (IRRI) và Hiệp hội ngành hàng lúa gạo Việt Nam (Vietrisa) lồng ghép mô hình bón phân đúng và quản lý dinh dưỡng chính xác vào quy trình Đề án tại HTX Kiến Thành. Kết quả bước đầu cho thấy lượng giống gieo sạ giảm 42%, tiết kiệm khoảng 59kg/ha và chi phí giống khoảng 760.000 đồng/ha, nông dân giảm 2 lần phun thuốc mà năng suất vẫn ước đạt 7,87 tấn/ha, lợi nhuận tăng thêm khoảng 7,2 triệu đồng/ha so với mô hình đối chứng. Mặt khác, ở cấp đô thị, Cần Thơ triển khai các dự án đô thị xanh thích ứng biến đổi khí hậu tại những khu vực như Đại Thành và Ngã Bảy, hướng tới đồng thời ba mục tiêu: giảm ngập đô thị, cải thiện môi trường nước và mở rộng không gian công cộng. Khi sản xuất lúa phát thải thấp gắn với kinh tế tuần hoàn và dữ liệu số, còn đô thị phát triển công viên xanh, cây xanh, mặt nước, giao thông công cộng và phương tiện xanh, thành phố hình thành một chuỗi thích ứng biến đổi khí hậu liên tục từ ruộng đến đường phố.
Điều kiện để mô hình Cần Thơ đi xa: liên kết, dữ liệu và tiêu chuẩn xanh
Để mô hình đô thị xanh gắn với lúa chất lượng cao không dừng ở vài vùng trình diễn, Cần Thơ phải giải một bài toán khó hơn nhiều: tổ chức lại sản xuất trên quy mô vùng và nối vùng nguyên liệu với thị trường. Các chuyên gia IRRI nhấn mạnh điều kiện tiên quyết là tổ chức sản xuất qua hợp tác xã, để vùng nguyên liệu có chất lượng đồng đều, tạo điều kiện cơ giới hóa, chuyển đổi số và đáp ứng yêu cầu doanh nghiệp. Thành phố đã bắt đầu quản lý vùng nguyên liệu bằng dữ liệu số, bảo đảm minh bạch, truy xuất nguồn gốc và duy trì chất lượng sản phẩm. Đây là nền tảng để hệ thống chứng nhận ViRiCert đánh giá tuân thủ quy trình, kỹ thuật trên từng thửa ruộng và gắn logo “Gạo Việt xanh, phát thải thấp” cho sản phẩm lúa gạo đạt tiêu chuẩn. Ngày 15/5/2026, Kế hoạch 223/KH-UBND tiếp tục giao nhiệm vụ cụ thể cho từng sở, ngành về phát triển đô thị xanh, carbon thấp, thích ứng biến đổi khí hậu. Khi liên kết chuỗi giá trị nông nghiệp, công nghiệp chế biến, dịch vụ đô thị và công nghệ dữ liệu được thực hiện nghiêm túc, Cần Thơ có thể xây dựng chuẩn mực phát triển xanh dựa trên hạt lúa, thay vì chạy theo mô hình đô thị tiêu tốn tài nguyên. Đây là lựa chọn chiến lược đúng đắn cho một thành phố đồng bằng đang đi qua thời kỳ khí hậu bất ổn.
