Phòng dại phải bắt đầu từ từng hộ nuôi
Mạng lưới phòng dại tại cơ sở là cách tổ chức phối hợp giữa người dân, chính quyền, thú y và y tế để quản lý vật nuôi, tiêm vắc xin và xử lý sớm nguy cơ lây bệnh. Đà Nẵng chọn xã Sơn Cẩm Hà triển khai mô hình điểm giai đoạn 2026–2027, đáp lại tình trạng chó mèo thả rông và thói quen tự chữa trị sau khi bị cắn. Đây là hướng đi đáng chú ý vì bệnh dại không thể được kiểm soát chỉ bằng lời kêu gọi tiêm phòng: cần biết mỗi hộ nuôi bao nhiêu con, con nào đã tiêm và ai phải tiếp nhận thông tin khi xảy ra phơi nhiễm. Mô hình đặt việc phòng bệnh dại ngay trong sinh hoạt cộng đồng, thay vì chờ nguy cơ bùng lên mới tìm cách ứng phó.
Khoảng cách giữa yêu cầu và thực tế vẫn lớn. Tỷ lệ tiêm phòng tại xã mới đạt 65,9%; trong 10 tháng đầu năm 2026, địa phương ghi nhận 5 trường hợp bị chó mắc bệnh dại cắn. Những con số này cho thấy tiêm phòng chưa thể dựa vào việc từng chủ nuôi tự nhớ lịch và tự đưa vật nuôi đi tiêm. Sơn Cẩm Hà còn thiếu nhân lực thú y, trong khi tập quán thả rông khiến việc thống kê, quản lý chó mèo khó hơn. Vì vậy, đưa lực lượng đến từng thôn và từng hộ không phải phần phụ của chương trình mà là điều kiện để mục tiêu bao phủ vắc xin có thể thành hiện thực.
Quản lý chó mèo thả rông bằng việc làm cụ thể
Theo dự thảo kế hoạch, đến hết năm 2027, ít nhất 90% hộ nuôi chó mèo sẽ kê khai, được cập nhật dữ liệu; tỷ lệ tiêm phòng cần đạt từ 90% tổng đàn thuộc diện tiêm trở lên. Để tiến gần các mục tiêu ấy, trưởng thôn dự kiến phối hợp với thú y và y tế thôn thống kê vật nuôi, ghi nhận lịch tiêm và cập nhật biến động đàn. Các tổ tiêm lưu động đến từng thôn sẽ bổ sung cho 1–2 điểm tiêm cố định. Cách làm này có tính thực tế hơn việc trông chờ người dân chủ động tìm đến điểm tiêm, nhất là với hộ ở xa hoặc khó sắp xếp thời gian.
Quản lý cũng phải thay đổi hành vi ngoài lịch tiêm. Chính quyền vận động chủ nuôi cam kết không thả rông chó, xích và đeo rọ mõm khi đưa chó ra nơi công cộng. Mã QR, vòng cổ nhận diện hoặc giải pháp số phù hợp được xem xét để hỗ trợ theo dõi vật nuôi và lịch sử tiêm. Những biện pháp này chỉ phát huy tác dụng nếu được duy trì, kiểm tra và cập nhật thường xuyên; một bản kê khai không tự ngăn được chó chạy ra đường. Tuy vậy, khi dữ liệu hộ nuôi gắn với trách nhiệm cụ thể, địa phương có cơ sở tốt hơn để nhắc lịch tiêm và phản ứng khi phát hiện con vật có dấu hiệu bất thường.
Sau khi bị chó mèo cắn, đừng tự chữa
Lỗ hổng đáng lo không chỉ nằm ở vật nuôi chưa được tiêm mà còn ở cách một số người xử trí khi bị chó mèo cắn. Khảo sát tại địa phương ghi nhận người dân có lúc dùng thuốc nam, cào, lể hoặc hút độc thay vì đến cơ sở y tế để được đánh giá và điều trị dự phòng. Thói quen ấy cần được thay thế bằng hành động nhanh: sơ cứu vết thương và liên hệ cơ sở y tế để được hướng dẫn, không tự coi các mẹo dân gian là biện pháp phòng bệnh. Mô hình phân vai cho thú y kiểm tra nguồn bệnh trên động vật, còn trạm y tế tiếp nhận thông tin, hướng dẫn sơ cứu, theo dõi người phơi nhiễm và hỗ trợ tiếp cận điều trị dự phòng.
Sơn Cẩm Hà dự kiến lập tổ công tác liên ngành và nhóm Zalo phản ứng nhanh, kết nối cơ quan kiểm soát bệnh tật, lực lượng chăn nuôi và thú y, trạm y tế cùng UBND xã. Khi có động vật nghi mắc dại hoặc người bị con vật nghi dại cắn, thông tin cần được chia sẻ trong vòng 24 giờ để phối hợp điều tra, xử lý. Đây là mắt xích thiết thực: người dân cần biết báo cho ai, còn các cơ quan cần nhận thông tin đủ sớm để hành động đồng bộ. Tuyên truyền tại khu dân cư, phát thanh hai lần mỗi tuần và hướng dẫn học sinh kỹ năng phòng tránh, xử trí an toàn cũng nằm trong kế hoạch dự kiến.
Thước đo thành công là thay đổi bền vững
Mô hình điểm chỉ đáng kể nếu mạng lưới phòng dại trở thành nếp làm việc thường xuyên, thay vì một đợt vận động ngắn hạn. Tỷ lệ tiêm phòng và số hộ được cập nhật dữ liệu là những thước đo cần thiết, nhưng chưa đủ: chó mèo phải được quản lý ngoài không gian công cộng, người dân phải tìm đến y tế sau phơi nhiễm, và thông tin phải đến đúng lực lượng đúng lúc. Việc phối hợp giữa ngành y tế, nông nghiệp và chính quyền cơ sở có thể khép những khoảng trống mà từng đơn vị riêng lẻ khó xử lý.
Đà Nẵng đã xác định đúng hai điểm cần thay đổi: cách quản lý vật nuôi và cách ứng xử sau khi bị cắn. Thách thức tiếp theo là biến mục tiêu 90% thành kết quả có thể kiểm chứng, đồng thời giữ cho hoạt động tiêm lưu động, cập nhật dữ liệu và tuyên truyền được duy trì. Nếu Sơn Cẩm Hà làm được điều đó, phòng bệnh dại sẽ bớt phụ thuộc vào may rủi và trách nhiệm cá nhân đơn lẻ, trở thành việc chung có đầu mối, quy trình và sự tham gia của cộng đồng.
