Tiền không thiếu, nhưng dự án hạ tầng chưa “nuốt” được vốn quốc tế
Huy động vốn hạ tầng là quá trình thiết kế, gọi và sử dụng các nguồn vốn dài hạn cho những dự án dài hạn trong giao thông, năng lượng, đô thị và hạ tầng số, với yêu cầu chặt chẽ về dòng tiền, rủi ro và cơ chế tài chính hạ tầng minh bạch để bảo đảm nhà đầu tư được hoàn vốn và sinh lời bền vững. Việt Nam – đại diện tiêu biểu của Đông Nam Á – đang đứng trước nghịch lý: dòng vốn quốc tế vẫn chảy mạnh vào nền kinh tế, nhưng rất nhiều dự án hạ tầng lớn không đạt chuẩn để hấp thụ nguồn vốn này. Ông Neil MacGregor nhận định nhà đầu tư nước ngoài ngày càng chú trọng chất lượng dự án, tính rõ ràng về pháp lý và cấu trúc đầu tư, chứ không chỉ nhìn vào câu chuyện tăng trưởng bề nổi. Nói cách khác, vấn đề không phải thiếu tiền, mà là thiếu những dự án thực sự “ngon” trong mắt vốn quốc tế.
Nhu cầu vốn khổng lồ cho các dự án dài hạn và chuyển đổi xanh
Đông Nam Á bước vào chu kỳ đầu tư hạ tầng quy mô lớn: từ sân bay, đường sắt, cảng biển tới năng lượng và hạ tầng số, nhu cầu vốn dài hạn đang tăng nhanh. Riêng tại Việt Nam, các dự án giao thông như cảng hàng không quốc tế mới, hay bốn tuyến đường sắt Biên Hòa – Vũng Tàu, TPHCM – Cần Thơ – Cà Mau, Vũng Áng – Mụ Giạ, Tháp Chàm – Đà Lạt được đề xuất đưa vào danh mục kêu gọi đầu tư nước ngoài và triển khai theo phương thức đầu tư công-tư (PPP). Đồng thời, yêu cầu chuyển đổi xanh và nâng cao khả năng chống chịu của hạ tầng khiến nhu cầu huy động vốn dài hạn càng rõ rệt. Đáng chú ý, khu vực tư nhân được kỳ vọng gánh phần lớn chi phí thông qua kênh tín dụng, trái phiếu và cổ phiếu xanh. Nếu không mở rộng kênh huy động vốn hạ tầng ra quốc tế, khu vực này sẽ khó đáp ứng được cường độ đầu tư cần thiết.
Khoảng cách giữa vốn quốc tế và dự án: lỗi ở cấu trúc chứ không ở dòng tiền
Mấu chốt nằm ở chỗ dự án hạ tầng chưa được thiết kế theo logic của thị trường vốn quốc tế. Các chuyên gia FiinRatings nhấn mạnh, cùng một tài sản, nếu đặt trong cấu trúc tài chính khác nhau thì khả năng huy động vốn có thể thay đổi hoàn toàn. Một dự án muốn vay dài hạn phải trả lời rõ ba câu hỏi: dòng tiền nào trả nợ, rủi ro nào khiến dòng tiền suy giảm và ai là người chịu rủi ro đó. Ngân hàng còn có thể dựa vào quan hệ tín dụng và uy tín doanh nghiệp, nhưng nhà đầu tư trái phiếu dự án chỉ nhìn vào dòng tiền của chính dự án, đòi hỏi việc khoanh vùng dòng tiền, bảo đảm tài sản, thứ tự ưu tiên thanh toán minh bạch và tách bạch khỏi công ty mẹ. Khoảng cách giữa vốn quốc tế và dự án vì vậy nằm chủ yếu ở thiết kế cấu trúc dự án và công cụ huy động vốn, hơn là ở việc thiếu nhà đầu tư quan tâm.
Ngân hàng, trái phiếu và vai trò mới của trung tâm tài chính quốc tế
Hệ thống ngân hàng hiện vẫn là kênh vốn chính, nhưng bị giới hạn bởi dư nợ tín dụng lớn, nguồn vốn ngắn hạn trong khi hạ tầng cần tài trợ 15–20 năm. Trái phiếu, lẽ ra là kênh vốn dài hạn cho dự án dài hạn, vẫn chưa phát huy vai trò khi phần lớn trái phiếu hạ tầng phát hành ở cấp công ty mẹ, không có xếp hạng tín nhiệm, kỳ hạn chỉ 2–3 năm. Theo FiinRatings, ngân hàng cần chuyển dần từ mô hình nắm giữ sang mô hình khởi tạo và phân phối, nghĩa là tham gia giai đoạn đầu, sau đó chuyển phần lớn rủi ro cho thị trường vốn. Ở chiều ngược lại, các thiết chế như Trung tâm tài chính quốc tế TPHCM được kỳ vọng trở thành kênh dẫn vốn toàn cầu, kết nối thị trường vốn, quỹ đầu tư, tín dụng xanh, tài chính số và các sản phẩm tài chính quốc tế cho hạ tầng. Nếu không nhanh chóng hình thành các cơ chế tài chính hạ tầng kiểu này, Đông Nam Á sẽ tiếp tục ở thế “khát vốn dài hạn” ngay giữa dòng tiền quốc tế.
Đầu tư công-tư: từ góp vốn đến chia sẻ rủi ro và tái tài trợ
PPP ở Đông Nam Á vẫn thường bị hiểu hẹp là Nhà nước và tư nhân cùng góp vốn. Cách nhìn này khiến nhiều dự án mắc kẹt. Thực chất, đầu tư công-tư phải là cơ chế chia sẻ rủi ro, dòng tiền và quyền lợi giữa khu vực công và khu vực tư, nơi Nhà nước dùng cam kết hợp đồng, ưu đãi và khung pháp lý ổn định để “kéo” vốn quốc tế vào những công trình quy mô lớn, thời gian thu hồi vốn dài. Một hướng khác là tập trung vào giai đoạn tái tài trợ sau khi dự án đã vận hành, khi rủi ro giảm và dòng tiền có lịch sử, dự án dễ được định giá hơn. Khi đó, PPP không chỉ là câu chuyện góp tiền, mà trở thành kênh kết nối tài nguyên tư nhân – vốn, công nghệ, quản trị – với mục tiêu phát triển kinh tế dài hạn của khu vực.
