Dòng vốn tỷ USD đang chờ, nhưng dự án chưa sẵn sàng
Dòng vốn đầu tư hạ tầng là các nguồn tài chính trung và dài hạn từ khu vực công, tư nhân và nhà đầu tư quốc tế, được dùng cho những dự án giao thông, năng lượng, đô thị và hạ tầng số có thời gian hoàn vốn kéo dài, yêu cầu cấu trúc tài chính rõ ràng, minh bạch dự án và khả năng tạo dòng tiền ổn định để hấp thụ vốn nước ngoài một cách an toàn và hiệu quả cho toàn nền kinh tế khu vực. Nhiều nước Đông Nam Á, trong đó có Việt Nam, đang bước vào giai đoạn đẩy mạnh đầu tư hạ tầng quy mô lớn, từ giao thông, hàng không đến đô thị, năng lượng và kinh tế số. Nhu cầu vốn trung và dài hạn tăng nhanh, tạo dư địa cho khu vực tư nhân và dòng vốn quốc tế tham gia. Thế nhưng nghịch lý là nguồn vốn cho hạ tầng không thiếu, còn các dự án lại chưa “đủ chuẩn” để hấp thụ dòng tiền đang trực chờ. Điểm yếu không nằm ở lượng tiền, mà ở chất lượng và thiết kế của chính dự án hạ tầng.
Điểm nghẽn: minh bạch, khả thi và cấu trúc tài chính
Khi cơ hội đầu tư mở rộng, nhà đầu tư quốc tế không chỉ tìm nơi tăng trưởng, mà nhìn rất kỹ vào tính minh bạch dự án, pháp lý, cấu trúc sở hữu và kế hoạch phát triển dài hạn. Dòng vốn quốc tế tìm kiếm những dự án có nền tảng rõ ràng về cấu trúc tài chính, cơ chế chia sẻ rủi ro và khả năng tạo dòng tiền đủ sức thuyết phục. Theo các chuyên gia, vấn đề không nằm ở việc thiếu nguồn vốn quan tâm mà ở khả năng biến cơ hội thành dự án đủ sức hấp thụ vốn. Một câu nói có thể trích lại: “Nguồn vốn cho hạ tầng không thiếu nhưng điểm nghẽn là việc nhiều dự án hiện vẫn chưa đủ chuẩn để hấp thụ dòng vốn đầu tư”. Khi dự án không trả lời rõ ràng ba câu hỏi cơ bản – dòng tiền nào trả nợ, rủi ro nào làm dòng tiền suy giảm và ai chịu rủi ro – thì nhà đầu tư sẽ đứng ngoài.
Khi công cụ huy động vốn không khớp với nhu cầu dài hạn
Các dự án hạ tầng giao thông, năng lượng, hạ tầng số thường cần nguồn vốn dài hạn 15–20 năm, trong khi phần lớn vốn ngân hàng lại có kỳ hạn ngắn. Điều này tạo ra một khoảng cách giữa nhu cầu vốn đầu tư hạ tầng và cấu trúc hệ thống tài chính. Trái phiếu lẽ ra có thể trở thành kênh vốn dài hạn, nhưng thực tế vẫn chưa đảm nhận được vai trò này. Trái phiếu hạ tầng thường phát hành ở cấp công ty mẹ, thiếu xếp hạng tín nhiệm, kỳ hạn chỉ vài năm và định giá theo lãi suất tiền gửi, khó hấp dẫn các nhà đầu tư dài hạn như bảo hiểm, quỹ hưu trí. Kết quả là vốn chủ sở hữu và vay ngân hàng vẫn gánh phần lớn tăng trưởng tài sản, trong khi vốn trái phiếu gần như không tăng thêm. Nếu các nước Đông Nam Á không thiết kế lại công cụ huy động vốn cho phù hợp với đặc thù hạ tầng, dòng vốn quốc tế sẽ tiếp tục quan sát hơn là giải ngân.
Bài học từ các megaproject: cơ hội lớn nhưng không tự động có vốn
Những dự án quy mô rất lớn như các cảng hàng không mới hay tuyến đường sắt chiến lược cho thấy rõ mâu thuẫn giữa tham vọng và khả năng huy động vốn. Tại Việt Nam, giai đoạn 2026–2030, đầu tư vào mạng lưới giao thông chiến lược, hạ tầng đô thị, năng lượng và kinh tế số được đẩy nhanh. Một cảng hàng không quốc tế mới được triển khai nhiều giai đoạn, hướng tới hoàn thành các hạng mục phục vụ APEC 2027 và đạt công suất khoảng 30 triệu hành khách, 1,6 triệu tấn hàng hóa mỗi năm vào 2030. Bên cạnh đó là các tuyến đường sắt được đề xuất theo phương thức đối tác công tư, phản ánh nhu cầu vốn khổng lồ. Tuy nhiên, như chính các chuyên gia chỉ ra, việc mở rộng danh mục cơ hội chỉ là bước đầu; nếu cấu trúc tài chính dự án, phân chia rủi ro và mô hình dòng tiền không rõ ràng, thì các megaproject vẫn khó trở thành điểm đến của dòng vốn quốc tế.
Từ danh mục cơ hội đến hệ sinh thái dự án “đủ chuẩn”
Muốn hấp thụ vốn nước ngoài cho hạ tầng, Đông Nam Á phải chuyển từ tư duy “có dự án là đủ” sang “dự án phải đủ chuẩn”. Điều đó đòi hỏi quy trình lựa chọn, chuẩn bị và thiết kế dự án phải đặt minh bạch, tính khả thi và chất lượng lên hàng đầu. Các nước đang mở rộng danh mục dự án, song bản thân từng dự án phải được thiết kế để định giá được dòng tiền, phân bổ rủi ro hợp lý và gắn với các công cụ tài chính dài hạn phù hợp. Nhu cầu vốn trung và dài hạn đã tăng, dư địa cho khu vực tư nhân và vốn quốc tế đã mở; vấn đề còn lại là tạo ra hệ sinh thái dự án hạ tầng đủ chuẩn để dòng vốn quốc tế không chỉ “chực chờ” trên giấy tờ mà thực sự chảy vào nền kinh tế. Khi đó, khu vực sẽ tiến một bước dài từ việc tranh thủ từng khoản vốn lẻ tẻ sang trở thành điểm đến tự nhiên của các dòng tiền toàn cầu cho hạ tầng.
