Cuộc thi công nghệ học sinh: từ sân chơi thi đua đến “phòng thí nghiệm” xã hội
Cuộc thi công nghệ học sinh là những sân chơi nơi học sinh dùng kiến thức khoa học, công nghệ, kỹ thuật và toán học để đề xuất, thiết kế và thử nghiệm các giải pháp công nghệ cộng đồng, nhằm giải quyết những vấn đề thực tiễn của nhà trường, địa phương và xã hội, thay vì chỉ học lý thuyết trên lớp hoặc làm mô hình trong phòng thí nghiệm. Đây không còn là xu hướng bên lề, mà đang trở thành một “phòng thí nghiệm xã hội” thu nhỏ, nơi thế hệ trẻ tập làm kỹ sư, nhà thiết kế và công dân trách nhiệm cùng lúc. Ai còn nghĩ STEM chỉ là giờ thực hành trong sách giáo khoa rõ ràng đã lạc hậu so với thực tế này.
Một minh chứng rõ ràng là Samsung Solve for Tomorrow, cuộc thi do Samsung toàn cầu khởi xướng và hiện đã trở thành sân chơi sáng tạo thường niên dành cho học sinh THCS, THPT tại Việt Nam. Chỉ sau hơn hai tháng triển khai, mùa 2026 đã nhận hơn 2.900 ý tưởng dự thi từ học sinh trên cả nước. Từ số lượng kỷ lục đó, 50 ý tưởng xuất sắc nhất được chọn vào vòng "Phát triển sản phẩm", nơi các em không còn dừng ở ý tưởng mà phải biến chúng thành dự án STEM thực tiễn có khả năng trở thành giải pháp công nghệ cộng đồng cụ thể.
Samsung Solve for Tomorrow: khi con số lớn đi cùng chiều sâu học tập
Nếu chỉ nhìn vào số lượng, Samsung Solve for Tomorrow rõ ràng là cuộc thi công nghệ học sinh lớn bậc nhất hiện nay: cuộc thi đã thu hút khoảng 1.400 trường THCS và THPT, hơn 36.000 học sinh và trên 2.000 giáo viên đăng ký tham gia; hơn 2.900 đội thi nộp bài thành công và 50 đội bước tiếp vào vòng phát triển sản phẩm. Nhưng điều đáng nói hơn là cách cuộc thi được thiết kế để biến những con số này thành trải nghiệm học tập nghiêm túc, thay vì một phong trào thi đua nhất thời.
Hành trình năm nay bắt đầu tại Hà Nội ngày 11-4, tiếp tục với lễ phát động ở miền Trung và miền Nam vào các ngày 15 và 19-5. Trong suốt quá trình, ban tổ chức phối hợp tổ chức hơn 70 hội thảo trực tiếp và 6 hội thảo trực tuyến về tư duy thiết kế, phát triển ý tưởng và triển khai dự án STEM. Nói cách khác, trước khi chấm điểm, người ta dạy học sinh cách quan sát, đặt câu hỏi và xây dựng giải pháp. Đây là điểm khác biệt quan trọng: cuộc thi không săn lùng “thần đồng công nghệ”, mà gieo tư duy khoa học cho số đông, đặc biệt là học sinh ở 34 tỉnh, thành đã được phát động chính thức.
Dự án STEM thực tiễn: từ ánh sáng vùng núi tới hành trình vào đại học
Giá trị của một cuộc thi công nghệ học sinh chỉ thực sự được chứng minh khi ý tưởng bước ra khỏi slide thuyết trình. Hai học sinh Nguyễn Nam Anh (THPT chuyên Hà Nội – Amsterdam) và Nguyễn Hoàng Hải (TH School) đã làm điều đó với dự án "Tối ưu hóa sử dụng năng lượng cho các hộ gia đình vùng núi có học sinh đang đi học". Thay vì dựng mô hình, họ khảo sát thực tế ở vùng Hiền Lương, nơi mất điện thường xuyên vào mùa mưa bão khiến việc học của học sinh bị gián đoạn.
Dưới sự hướng dẫn của một chuyên gia giáo dục STEM, hai em thiết kế và lắp đặt hệ thống điện năng lượng mặt trời kết hợp nguồn điện dự phòng, đảm bảo duy trì nguồn điện cho đèn, quạt và thiết bị học tập khi điện lưới mất. Đây là dự án STEM thực tiễn đúng nghĩa: học sinh tự tính toán công suất, lựa chọn thiết bị, chế tạo, đấu nối, kiểm tra an toàn và hướng dẫn người dân sử dụng. Ở một ngã rẽ khác của giáo dục STEM, nhóm học sinh thực hiện dự án nền tảng Steam for Youth lại nhắm đến bài toán định hướng học tập: học sinh có thể tạo hồ sơ, nhập kết quả ba năm THPT, giải thưởng, chứng chỉ, hoạt động ngoại khóa, dự án cá nhân, rồi hệ thống đối chiếu với tiêu chí tuyển sinh phức tạp của từng trường đại học.
Từ giải pháp công nghệ cộng đồng đến thế hệ công dân số
Nhìn vào Samsung Solve for Tomorrow, dễ thấy cuộc thi không dừng ở mục tiêu tuyển chọn ý tưởng độc đáo. Các đội thi được yêu cầu vận dụng kiến thức STEM để giải quyết vấn đề của cộng đồng địa phương, ưu tiên chủ đề ứng dụng công nghệ nhằm phát triển xã hội bền vững. Từ hơn 2.900 bài dự thi, 50 dự án vào vòng tiếp theo đều được đánh giá cao về tính sáng tạo, khả năng ứng dụng công nghệ và tiềm năng tạo ra giá trị thiết thực cho cộng đồng. Đây là câu trả lời rõ ràng cho những ai hoài nghi rằng giải pháp công nghệ cộng đồng chỉ là khẩu hiệu.
Ý nghĩa dài hạn nằm ở chỗ khác: trong quá trình chuẩn bị cho vòng phát triển sản phẩm đến tháng 9, 50 đội sẽ được chuyên gia Samsung và giảng viên đại học đồng hành, tham gia các khóa bootcamp nâng cao kỹ năng nghiên cứu, thiết kế sản phẩm và thuyết trình. Đến ngày 31-10, 16 đội xuất sắc sẽ vào chung kết, nơi các em phải trưng bày, thuyết trình và phản biện trước hội đồng chuyên môn. Những trải nghiệm đó biến học sinh thành công dân số biết hợp tác đa ngành, biết dùng công nghệ để xử lý vấn đề thật. Nếu hệ thống giáo dục chịu coi các cuộc thi như vậy là phần mở rộng của chương trình chính khóa, chứ không phải “hoạt động phong trào”, thì mỗi ý tưởng hôm nay rất có thể là mầm mống của các startup xã hội trong tương lai.
