Từ đếm bài báo đến câu hỏi: khoa học đã giúp ai, giúp cái gì?
Đánh giá nghiên cứu khoa học là quá trình xác định giá trị và hiệu quả của các kết quả nghiên cứu, không chỉ trong phạm vi học thuật mà còn trong đời sống kinh tế – xã hội, dựa trên cả chỉ số đo lường khoa học truyền thống lẫn mức độ tác động thực tiễn khoa học đối với cộng đồng, doanh nghiệp và người dân. Trong nhiều năm qua, hệ thống đánh giá nghiên cứu khoa học chủ yếu xoay quanh số lượng công bố, số lượt trích dẫn và các chỉ số đo lường khoa học mang tính học thuật. Những thước đo này hữu ích để nhận diện năng suất và vị thế trong giới khoa học, nhưng lại bỏ ngỏ câu hỏi quan trọng: nghiên cứu đó đã thay đổi điều gì trong đời sống. Khi thang điểm thi đua, khen thưởng, bổ nhiệm đều gắn chặt với công bố quốc tế, chúng ta dễ rơi vào tư duy “nghiên cứu cho tạp chí” hơn là “nghiên cứu cho xã hội”.
Khoảng cách giữa phòng thí nghiệm và cánh đồng, nhà máy
Các chỉ số truyền thống như số lượng công bố, số lượt trích dẫn, chỉ số ảnh hưởng và các chỉ số thư mục khác rất cần thiết để nhận diện năng suất và tác động học thuật, nhưng chưa đủ để phản ánh toàn bộ giá trị mà các sản phẩm nghiên cứu tạo ra. Chính sự lệch pha trong đánh giá khiến khoảng cách giữa khoa học và thực tiễn kéo dài, đặc biệt trong các lĩnh vực như nông nghiệp – nơi “người nông dân vẫn oằn lưng trên cánh đồng” dù chúng ta nói rất nhiều về trí tuệ nhân tạo, tự động hóa, robot và công nghệ sinh học. Theo các chuyên gia, vấn đề không phải là có bao nhiêu đề tài, bao nhiêu chương trình, mà là khoa học công nghệ đã giúp người dân làm việc hiệu quả hơn, sản xuất tốt hơn, thu nhập cao hơn và cuộc sống thuận lợi hơn hay chưa. Khi chưa trả lời được những câu hỏi đó, hệ thống đánh giá đang khuyến khích sai hướng.
Tác động thực tiễn khoa học: thước đo mới cần được coi trọng ngang với chỉ số học thuật
Yêu cầu mới của phát triển nghiên cứu khoa học là kết quả phải tạo ra những tác động thực chất đối với sự phát triển của đất nước, cộng đồng khoa học và xã hội. Theo quan điểm “real impact”, tác động của nghiên cứu cần vượt ra ngoài số lượt trích dẫn để hướng đến những thay đổi có thể chứng minh được trong thực tế. Đó chính là thước đo thực chất nhất của khoa học công nghệ. Tác động thực tiễn khoa học có thể thể hiện qua việc kết quả nghiên cứu được sử dụng để phát triển tri thức và các nghiên cứu tiếp theo, được tích hợp vào đào tạo, được ứng dụng, chuyển giao hoặc thương mại hóa; đóng góp cho chính sách; tạo ra sản phẩm, công nghệ hoặc giải pháp mới; và giải quyết những vấn đề của cộng đồng, xã hội. Như vậy, vấn đề không phải là thay thế các chỉ số đo lường tác động học thuật, mà là mở rộng phạm vi đo lường để có thể phản ánh đầy đủ hơn giá trị của sản phẩm nghiên cứu.
Thương mại hóa, chính sách và cộng đồng: những chỉ số bổ sung phải được đưa vào hệ thống
Muốn khoa học công nghệ trở thành một bộ phận tự nhiên của nền kinh tế, kết quả nghiên cứu phải đi vào sản xuất kinh doanh và đời sống xã hội, giúp doanh nghiệp nâng cao năng lực sản xuất, giúp người nông dân giảm sức lao động, tăng năng suất và nâng cao thu nhập. Điều này đòi hỏi cách đánh giá nghiên cứu khoa học phải coi trọng thương mại hóa kết quả nghiên cứu, mức độ kết nối với doanh nghiệp tư nhân và khả năng hình thành các sản phẩm công nghệ có khả năng cạnh tranh. Đồng thời, cần đo lường việc kết quả nghiên cứu được chuyển hóa thành sản phẩm tri thức mới phục vụ đào tạo, được dùng làm cơ sở khoa học cho hoạch định chính sách và tạo ra danh tiếng bền vững cho tổ chức nghiên cứu. Đo lường khoa học vì vậy cần được mở rộng theo hướng không chỉ đo những gì diễn ra trong môi trường học thuật, mà từng bước xây dựng các chỉ số và phương pháp nhận diện, đo lường những giá trị và tác động thực chất của kết quả nghiên cứu.
Kết luận: Đổi thước đo để đổi hướng phát triển khoa học
Khi chính sách, khen thưởng và uy tín vẫn gắn chặt với số công bố, hệ thống sẽ đẩy nhà khoa học về phía “nghiên cứu cái mình có” hơn là “nghiên cứu cái xã hội cần”. Muốn đảo chiều, chúng ta phải dũng cảm đổi thước đo: không lấy thành tích làm đích đến, mà lấy hiệu quả thực tiễn, năng suất lao động, sức cạnh tranh của doanh nghiệp và đời sống người dân làm thước đo. Các mục tiêu đến năm 2030 đã đặt ra yêu cầu khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo phải tạo ra những giá trị cụ thể cho sự phát triển của đất nước, thông qua đóng góp vào tăng trưởng, năng suất, phát triển công nghệ, đổi mới sáng tạo trong doanh nghiệp và thương mại hóa kết quả nghiên cứu. Nếu chúng ta đo đủ rộng – từ học thuật đến thực chất – khoa học sẽ bớt xa rời cuộc sống và người dân sẽ thấy rõ lý do phải đầu tư và đồng hành cùng nghiên cứu.
